Nazwy praskich ulic, placów, nabrzeży i mostów zmieniały się w czasach nowożytnych przy każdej wielkiej zmianie ustroju państwa. Według Václava Ledvinki, dyrektora Archiwum Miasta Stołecznego Pragi, nazwy przestrzeni publicznych w Pradze odzwierciedlały stosunki polityczne, dlatego często je zmieniano.[2] Ledvinka powiedział w 2009 roku, że zmiany objęły około trzy tysiące ulic, a dzisiejsza Opletalova miała w swojej historii czternaście nazw.[2] Cyfrowy Pražský uličník, który w październiku 2025 roku uruchomiły Magistrát hlavního města Prahy, Archiv hlavního města Prahy i IPR Praha, rejestruje 8 318 nazw ulic, wraz z nieistniejącymi i takimi, które nigdy nie powstały.[3]

Kto decyduje dziś: rada, zgromadzenie i komisja toponimiczna

Pierwszy zastępca prezydenta miasta Rudolf Blažek, wówczas przewodniczący komisji toponimicznej, opisał w 2009 roku procedurę następująco: o nazwach ulic z mocy prawa decyduje gmina, a w przypadku stołecznej Pragi rada miasta.[2] Wnioski składają mieszkańcy, szkoły, firmy budowlane, dzielnice lub sama komisja, która je ocenia i przedkłada radzie do zatwierdzenia.[2] Według Blažka komisja odrzuciła propozycje nazwania ulicy imieniem Václava Klausa lub Václava Havla, ponieważ ulica nie może nosić imienia osoby żyjącej.[2]

Komisja Toponimiczna Rady Miasta Stołecznego Pragi istnieje od początku 1991 roku i jest powoływana w każdej kadencji.[1] Działa jako organ doradczy rady miasta.[1] Przy zmianie nazwy części ulicy Korunovační w marcu 2022 roku radny Jan Chabr oświadczył, że zmiana nazw ulic leży w kompetencji Zgromadzenia Miasta Stołecznego Pragi, które zmianę zatwierdziło.[4] Przy zmianie nazwy ulicy Koněvova w czerwcu 2023 roku Pražský deník napisał, że o zmianie nazwy decyduje rada miasta na podstawie rekomendacji komisji toponimicznej magistratu.[25]

Po 1996 roku głównym zadaniem komisji stało się nazywanie nowo powstałych ulic i w ciągu ostatnich trzydziestu lat w Pradze przybyło ponad 1 500 nowych nazw.[7] W październiku 2014 roku rada zmieniła nazwę parku Družby w Pradze 4 na park Na Pankráci według wyniku ankiety publicznej, którą zorganizowała dzielnica.[5]

1787–1898: nazwy urzędowe, najpierw tylko niemieckie

Nazwy ulic wprowadzono w Pradze urzędowo od 27 października 1787 roku jako uzupełnienie numerów domów i były one wyłącznie niemieckie.[1] Od połowy XIX wieku wyspy, mosty i nabrzeża otrzymywały nazwy od członków dynastii habsbursko-lotaryńskiej, na przykład Ferdinandova třída i Františkovo nábřeží, a w 1868 roku starsi gminy ustalili obowiązującą do dziś zasadę, że każda nazwa może w Pradze występować tylko raz.[1] W 1888 roku radni w nowo przyłączonych Holešovicach umieścili tylko nazwy czeskie, a rozporządzenie z 20 kwietnia 1894 roku nakazało zastąpić tablice dwujęzyczne czeskimi w całej Pradze.[1]

12 lutego 1919: tablice z Habsburgami znikają

Praski zarząd administracyjny postanowił 12 lutego 1919 roku usunąć z miasta wszystkie tablice z nazwami od członków dynastii habsbursko-lotaryńskiej.[6] Z Františkova nábřeží zrobiło się Masarykovo nábřeží, a z mostu cesarza Franciszka Most Legií.[6] Zamiast kolejnych nazw dynastycznych place otrzymały nazwy od artystów (Smetanovo náměstí, Alšovo nábřeží), nazwy przypominające republikę (Plac Republiki, Revoluční třída) lub starsze nazwy miejscowe (Plac Małostrański, Letenské sady), a z Ovocné ulice zrobiła się ulice 28. října.[6] Ferdinandova třída w 1919 roku stała się Aleją Narodową w Pradze.[15] Dzisiejszy Plac Jana Palacha, który w latach 1916–1919 nosił nazwę náměstí Císařovny Zity, przemianowano na Smetanovo náměstí.[11]

Pod koniec 1918 roku z ankiety Klubu Za starou Prahu powstała komisja nazewnicza, której sekretarzem był archiwista miejski Václav Vojtíšek.[6] Ustawa nr 266/1920 Sb. zakazała nazw przypominających osoby wrogie narodowi czechosłowackiemu lub wydarzenia o charakterze antypaństwowym i nakazała gminom zmienić je w ciągu jednego miesiąca.[1]

1922–1938: Wielka Praga i 400 nowych nazw

1 stycznia 1922 roku przyłączono do Pragi 37 sąsiednich gmin i według Pražskiego uličníka powstał w ten sposób chaos nazewniczy.[6] Rada miejska zatwierdziła 9 stycznia 1925 roku sześć zasad nazywania, wśród nich pierwszeństwo nazw tradycyjnych i miejscowych oraz zakaz nazywania ulicy imieniem osoby żyjącej.[1] Według tych zasad w krótkim czasie nazwano ponad 400 ulic, a kolejne fale nastąpiły w latach 1928, 1931, 1935 i 1938.[1]

1940–1945: Norimberská, třída Viktoria i Heydrichovo nábřeží

Urzędy Rzeszy Niemieckiej nakazały 25 marca 1939 roku, aby główne praskie ulice nosiły obok czeskiej także nazwę niemiecką.[1] W kwietniu 1940 roku Oberlandrat przesłał magistratowi listę ulic do przemianowania, która po części germanizowała stare nazwy czeskie, a po części wprowadzała nowe, na przykład od miast niemieckich (Norimberská, Magdeburská) lub osobistości pochodzenia niemieckiego związanych z Pragą (Braunova, Brokoffova).[1] Jako pierwszą przemianowano 4 kwietnia 1940 roku Pelléovą ulicę w Bubeneču na ulice generála Roettiga.[1]

W tym samym miesiącu wyszedł drukiem niemiecko-czeski Úřední seznam ulic, náměstí a sadů, który usuwał nazwy nieakceptowalne dla nazistów, wśród nich Bachmačská, Most Legií, Masarykovo nábřeží i Anglická, a zarazem większość powtórzeń.[6]

Pařížská prowadząca przez dawne Miasto Żydowskie, dzisiejsze Josefov, nazywała się w latach 1940–1945 Norimberská; Pražský uličník podaje jako możliwe wyjaśnienie wyboru tej nazwy norymberskie ustawy antyżydowskie.[9] Maiselova, nazwana od przywódcy Miasta Żydowskiego Mordechaja Maisela, nosiła w latach 1940–1945 imię muzyka z dworu Rudolfa II.[16] Náprstkova w czasie okupacji nazywała się Fingerhutgasse, Jeruzalémská Sedmihradská, a Sněmovní czasowo znów Pětikostelní.[16]

Národní třída nosiła w latach 1940–1941 niemiecką nazwę Volksstraße, a w latach 1941–1945 nazywała się třída Viktoria.[15] Dzisiejsze Masarykovo nábřeží, wówczas Riegrovo, w 1940 roku stało się Vltavskim nábřeží, a w latach 1942–1945 miało wyłącznie niemiecką nazwę Reinhard-Heydrich-Ufer.[10] Smetanovo náměstí miało w latach 1942–1945 tylko niemiecką nazwę Mozartplatz.[11] Rašínovo nábřeží nazywało się w latach 1941–1945 nábřeží Karla Lažnovského.[14]

1945–1947: z powrotem do nazw sprzed Monachium

Po zakończeniu wojny przywrócono wszystkie nazwy, które obowiązywały w Pradze przed 1 października 1938 roku.[1] Komisja Ústředního národního výboru musiała w latach 1945–1947 nazwać 345 ulic, które powstały tuż przed wojną, i przemianować około 300 ulic o powtarzających się nazwach.[6]

Już w 1946 roku pojawiły się nazwy związane z wyzwoleniem i polityką powojenną. Fochova třída po krótkim powrocie pierwotnej nazwy stała się Stalinovą.[17] Riegrovo nábřeží otrzymało nazwę Gottwaldovo.[10] Część dzisiejszej Evropskiej zaczęła się nazywać od radzieckiego marszałka Gieorgija Żukowa.[13] Žižkowską Poděbradovu Ústřední národní výbor przemianował w 1946 roku na Koněvovą.[25] Dzisiejsza třída Milady Horákové nosiła przed lutym 1948 roku imię brytyjskiego króla Jerzego VI.[23]

14 października 1952: kierunek „klasowo-ideologiczny” i dziesiątki nowych nazw

Po lutym 1948 roku przestrzenie miały być nazywane przede wszystkim od przedstawicieli ruchu oporu oraz krajowego i międzynarodowego ruchu robotniczego i komunistycznego, na przykład Urxova, Peckova lub Dimitrovovo náměstí.[6] Rada Ústředního národního výboru postanowiła 14 października 1952 roku usunąć nazwy niezgodne z zasadami, a wyeliminowano przede wszystkim nazwy osobistości pierwszej republiki.[1] W tym roku masowo przemianowano kilkadziesiąt ulic i placów.[6]

Smetanovo náměstí w 1952 roku stało się náměstí Krasnoarmějců.[11] Nabrzeże, które od 1919 roku nosiło imię Masaryka, nazywa się od 1952 roku Smetanovo.[6][16] Mariánské náměstí otrzymało nazwę náměstí primátora Dr. Václava Vacka.[16] Terronská w Bubeneču nazywała się w latach 1952–1990 od radzieckiego ideologa Andrieja Żdanowa.[24] Rašínovo nábřeží nosiło od 1951 roku imię Bedřicha Engelsa.[14] Spis Ulicemi města Prahy z 1958 roku wyraził oczekiwanie, że praskie nazwy są teraz „niezmienne i trwałe”.[6]

1956–1978: Pieck, Lenin i třída Vítězného února

Imię Stalina zaczęło znikać z map po XX Zjeździe KPZR w 1956 roku.[19] Stalinova třída nazywa się od 10 marca 1962 roku Vinohradská.[17] Korunní na Vinohradach nosiła w latach 1956–1990 imię wschodnioniemieckiego polityka Wilhelma Piecka.[24] Dolna część dzisiejszej Evropskiej wróciła w 1962 roku do nazwy Velvarská, a w 1967 roku cała przebudowana aleja otrzymała imię Lenina.[24] Antonín Zápotocký otrzymał w Pradze plac w 1977 roku.[24]

W 1978 roku magistrala północ–południe na odcinku Wilsonova, Mezibranská i Sokolská otrzymała wspólną nazwę třída Vítězného února.[16]

13 grudnia 1989: niezależna grupa przy archiwum miejskim

Na początku zmian porewolucyjnych stał spontaniczny powrót do nazwy Plac Jana Palacha w listopadowych dniach 1989 roku.[7] Urzędowo náměstí Krasnoarmějců przed Rudolfinum nazwano imieniem Jana Palacha 20 grudnia 1989 roku, tego samego dnia Stalinovą w Chodovie przemianowano na Starochodovską.[24]

13 grudnia 1989 roku powstała Niezależna Grupa ds. Nazywania Ulic i Przestrzeni Publicznych przy Archiwum Miasta Stołecznego Pragi.[1] Tworzyli ją pracownicy Ústavu pro jazyk český, Filozofické fakulty Uniwersytetu Karola, archiwum miejskiego, Muzeum Prahy, Klubu Za starou Prahu i innych instytucji, a na jej czele stał archiwista Bohdan Zilynskyj.[7] Według Václava Ledvinki grupa ustaliła, że ulice nie będą przemianowywane za przekonania polityczne, lecz za rzeczywiste czyny, oraz że nie będą zmieniane nazwy od poległych działaczy ruchu oporu i ofiar obozów koncentracyjnych.[23]

21 lutego 1990: ulice, place i dwanaście nazw stacji metra

21 lutego 1990 roku zatwierdzono zmiany nazw ulic, placów i stacji praskiego metra.[20] Nową nazwę otrzymało dwanaście nazw na trzynastu stacjach, ponieważ stacja metra Sokolovská leżała na trasach B i C.[20] Stacja metra Leninova stała się stacją metra Dejvická, stacja metra Gottwaldova stacją metra Vyšehrad, stacja metra Primátora Vacka stacją metra Roztyly, stacja metra Švermova stacją metra Jinonice, stacja metra Fučíkova stacją metra Nádraží Holešovice, stacja metra Mládežnická stacją metra Pankrác, a stacja metra Moskevská stacją metra Anděl.[20]

Według Seznam Zpráv zmiana objęła na początku 1990 roku ponad czterdzieści praskich ulic, mostów i placów.[23] Pražský uličník podaje, że do końca 1990 roku zmieniono niecałe cztery dziesiątki nazw, a rewizja nazewnictwa ulic przeciągnęła się do 1996 roku.[7] Gottwaldovo nábřeží w 1990 roku stało się Masarykovym, a náměstí primátora Dr. Václava Vacka znów Mariánským náměstím.[10][16] Třída Vítězného února wróciła 22 marca 1990 roku do nazwy Wilsonova, a magistralę podzielono według pierwotnych ulic na Wilsonovu, Mezibranską i Sokolską.[16] Náměstí Říjnové revoluce, o którego przemianowanie według Seznam Zpráv ludzie prosili najczęściej, wróciło w 1990 roku do nazwy Vítězné náměstí.[23][12]

Niektóre nazwy przeforsowały decyzje polityczne wbrew rekomendacji niezależnej grupy. Przed wizytami Margaret Thatcher i Françoisa Mitterranda w 1990 roku náměstí Antonína Zápotockého przemianowano na cześć Winstona Churchilla, a ulice J. M. Sverdlova na cześć Charlesa de Gaulle'a.[7][23] Nábřeží Bedřicha Engelse stało się na życzenie prezydenta Václava Havla, który przy nim mieszkał, Rašínovym nábřeží.[19] Třída Obránců míru otrzymała na prośbę Klubu Milady Horákové i Czechosłowackiej Partii Socjalistycznej imię Milady Horákové, chociaż lokalne inicjatywy proponowały powrót do nazwy Belcrediho.[7]

Z ulice Sboru národní bezpečnosti zrobiła się Vršovická, Gottwaldův most przemianowano na Nuselský, Leningradská ulice na Petrohradską, a Leninova třída na Evropską.[19] Według Pražskiego uličníka Evropská nosiła nazwę Leninova do 1991 roku.[13] Główne zmiany nastąpiły według Blesku w latach 1990 i 1991, kiedy z nazw zniknęły imiona Lenina, Gottwalda, Engelsa lub Żdanowa.[24] Švermův most nazywa się od 1997 roku Štefánikův.[16]

2020–2023: Niemcow, ukraińscy bohaterowie i Karel Hartig

Prascy radni zatwierdzili 24 lutego 2020 roku zmianę nazwy náměstí Pod Kaštany w Pradze 6 na Náměstí Borise Němcova.[21] Magistracka komisja toponimiczna początkowo z propozycją się nie zgadzała, ale na początku lutego stwierdziła, że zmiana nie wywoła potrzeby zmiany adresu stałego zamieszkania, ponieważ nazwę Pod Kaštany będzie nosić nadal przylegająca ulica.[21] Prezydent miasta Zdeněk Hřib odsłonił tablicę z nową nazwą 27 lutego 2020 roku, w piątą rocznicę zabójstwa Niemcowa, a ambasada rosyjska uzyskała tym samym adres Náměstí Borise Němcova 1.[22] Prezydent Miloš Zeman skrytykował według ČT24 ten krok za pośrednictwem rzecznika, a rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow nazwał decyzję „prawdopodobnie suwerennym prawem” władz miasta.[22]

Zgromadzenie dzielnicy Praga 6 wezwało 28 lutego 2022 roku miasto stołeczne do zmiany nazwy części ulicy Korunovační przed ambasadą rosyjską.[4] Komisja toponimiczna poparła propozycję 23 marca 2022 roku, a Zgromadzenie Miasta Stołecznego Pragi zatwierdziło nazwę Ukrajinských hrdinů dla odcinka od Náměstí Borise Němcova do mostu kolejowego, który otrzymał nazwę Skakunův most.[4] Wymiana tablic toponimicznych odbyła się 22 kwietnia 2022 roku z udziałem burmistrza Pragi 6 Ondřeja Koláře, prezydenta miasta Zdeňka Hřiba i ambasadora Ukrainy Jewhena Perebyjnisa.[18]

Rada miasta stołecznego zatwierdziła 19 czerwca 2023 roku zmianę nazwy ulicy Koněvova na Žižkovie na Hartigova od pierwszego żižkowskiego burmistrza Karla Hartiga z mocą od 1 października 2023 roku.[25] Według dzielnicy zmiana dotknęła około 5 000 osób, które mogły bezpłatnie wymienić dokumenty do końca marca 2024 roku.[25] Pražský uličník zalicza zmiany nazw Pod Kaštany, Korunovační i Koněvova do przypadków, w których komisja toponimiczna była poddana naciskom z powodów politycznych.[7]

Przegląd wybranych przemianowań

  • Ferdinandská (1870), Ferdinandova (1894) → Aleja Narodowa w Pradze (1919) → Volksstraße (1940) → třída Viktoria (1941) → Aleja Narodowa w Pradze (1945).[15]
  • Mikulášská (1901) → Pařížská (1926) → Norimberská (1940) → Pařížská (1945) → 5. května (1946) → Pařížská (1947).[9]
  • Františkovo nábřeží (ok. 1903) → Riegrovo nábřeží (1912) → Vltavské nábřeží (1940) → Reinhard-Heydrich-Ufer (1942) → Riegrovo nábřeží (1945) → Gottwaldovo nábřeží (1946) → Masarykovo nábřeží (1990).[10]
  • náměstí Císařovny Zity (1916) → Smetanovo náměstí (1919) → Mozartplatz (1942) → Smetanovo náměstí (1945) → náměstí Krasnoarmějců (1952) → Plac Jana Palacha (1989).[11]
  • Vítězné náměstí (1925) → náměstí Branné moci (1940) → Vítězné náměstí (1945) → náměstí Presidenta dr. Edvarda Beneše (1946) → náměstí Říjnové revoluce (1952) → Vítězné náměstí (1990).[12]
  • Jungmannova (1884) → Fochova (1920) → Schwerinova (w czasie okupacji) → Fochova (1945) → Stalinova (1946) → Vinohradská (1962).[17]
  • Velvarská i inne odcinki → Žukovova (1946) → Leninova (1967) → Evropská (1991).[13]
  • Rašínovo nábřeží (1924) → nábřeží Karla Lažnovského (1941) → Rašínovo nábřeží (1945) → nábřeží Bedřicha Engelse (1951) → Rašínovo nábřeží (1990).[14][19]
  • Mariánské náměstí → náměstí primátora Dr. Václava Vacka (1952) → Mariánské náměstí (1990).[16]
  • Wilsonova, Mezibranská i Sokolská → třída Vítězného února (1978) → Wilsonova, Mezibranská i Sokolská (22.03.1990).[16]
  • Poděbradova → Brněnská (w czasie okupacji) → Poděbradova (1945) → Koněvova (1946) → Hartigova (01.10.2023).[25]
  • náměstí Pod Kaštany → Náměstí Borise Němcova (2020).[21]
  • Korunovační, odcinek przed ambasadą rosyjską → Ukrajinských hrdinů (2022).[4]

Chronologia

  • 12.02.1919: usunięcie nazw od członków dynastii habsbursko-lotaryńskiej.[6]
  • 04.04.1940: Pelléova ulice przemianowana na ulice generála Roettiga; w kwietniu ukazuje się Úřední seznam ulic.[1][6]
  • 14.10.1952: uchwała rady ÚNV o usunięciu nazw sprzecznych z zasadami.[1]
  • 13.12.1989: powstanie Niezależnej Grupy ds. Nazywania Ulic i Przestrzeni Publicznych.[1]
  • 20.12.1989: náměstí Krasnoarmějců przemianowane na Plac Jana Palacha.[24]
  • 21.02.1990: zatwierdzenie nowych nazw ulic, placów i stacji metra.[20]
  • 27.02.2020: Náměstí Borise Němcova.[22]
  • 22.04.2022: ulice Ukrajinských hrdinů i Skakunův most.[18]
  • 01.10.2023: Koněvova ulice staje się Hartigovou.[25]

Podsumowanie: pięć wielkich fal i trzy tysiące przemianowanych ulic

Wielkie fale politycznie motywowanych przemianowań przypadają na lata 1919, 1940, 1945–1947, 1952 i 1990–1996.[1][7] Pomiędzy nimi dochodziło do zmian administracyjnych przy rozszerzaniu miasta w latach 1922, 1960, 1968 i 1974.[2] Według Pražskiego uličníka nazwę zmieniło ponad 3 000 ulic, czyli niecała połowa, a w centrum miasta niezmienione nazwy są wyjątkiem, na przykład Dlouhá nosi swoją nazwę od XIV wieku.[8] Najczęściej zmieniały się nazwy Rašínova nábřeží (11 zmian) oraz Zenklovy i Wilsonovy ulice (po 10 zmian).[8]

Przemianowania dotyczyły przede wszystkim imion rodu panującego, polityków i wodzów krajowych i zagranicznych, państw sojuszniczych i ich przedstawicieli oraz wydarzeń, które wynosił rządzący reżim; w latach 1940–1945 doszły nazwy niemieckich miast i osobistości.[1][6] Po 1945 roku przywrócono wszystkie nazwy sprzed Monachium.[1] Po 1989 roku większość ulic wróciła do pierwotnych nazw, a miejscom powstałym po 1948 roku wybrano nazwy nowe.[19] Pařížská wróciła do swojej nazwy dwukrotnie (1945 i 1947), Vítězné náměstí i Rašínovo nábřeží w latach 1945 i 1990.[9][12][14] Imię Masaryka nosiło od 1919 roku dzisiejsze Smetanovo nábřeží, a od 1990 roku sąsiednie nabrzeże przy Teatrze Narodowym w Pradze.[6][16] Obecnie ulice przemianowuje się przeważnie z powodów technicznych.[7]

Źródła

  1. Hlavní město Praha — 27 września 2021
  2. Hlavní město Praha — 16 marca 2009
  3. Hlavní město Praha — 15 października 2025
  4. Hlavní město Praha — 25 marca 2022
  5. Hlavní město Praha — 29 października 2014
  6. Pražský uličník (MHMP, Archiv hl. m. Prahy, IPR Praha)
  7. Pražský uličník (MHMP, Archiv hl. m. Prahy, IPR Praha)
  8. Pražský uličník (MHMP, Archiv hl. m. Prahy, IPR Praha)
  9. Pražský uličník (MHMP, Archiv hl. m. Prahy, IPR Praha)
  10. Pražský uličník (MHMP, Archiv hl. m. Prahy, IPR Praha)
  11. Pražský uličník (MHMP, Archiv hl. m. Prahy, IPR Praha)
  12. Pražský uličník (MHMP, Archiv hl. m. Prahy, IPR Praha)
  13. Pražský uličník (MHMP, Archiv hl. m. Prahy, IPR Praha)
  14. Pražský uličník (MHMP, Archiv hl. m. Prahy, IPR Praha)
  15. Pražský uličník (MHMP, Archiv hl. m. Prahy, IPR Praha)
  16. Městská část Praha 1
  17. Encyklopedie Prahy 2, Městská část Praha 2
  18. Městská část Praha 6 — 22 kwietnia 2022
  19. ČT24, Česká televize — 20 listopada 2019
  20. ČT24, Česká televize — 14 grudnia 2014
  21. ČT24, Česká televize — 24 lutego 2020
  22. ČT24, Česká televize — 27 lutego 2020
  23. Seznam Zprávy — 15 lutego 2020
  24. Blesk.cz — 1 października 2023
  25. Pražský deník — 19 czerwca 2023