Czeski dramaturg i eseista (1936–2011), współzałożyciel Karty 77, w latach 1989–1992 prezydent Czechosłowacji, a w latach 1993–2003 pierwszy prezydent Republiki Czeskiej.

Václav Havel na konferencji Wolność i jej przeciwnicy w Pradze, 14 listopada 2009
Václav Havel na konferencji Wolność i jej przeciwnicy w Pradze, 14 listopada 2009Fot.: Ondřej Sláma, 2009 · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Václav Havel (1936–2011) był czeskim dramaturgiem, eseistą i politykiem. W latach 1989–1992 był prezydentem Czechosłowacji, a w latach 1993–2003 pierwszym prezydentem Republiki Czeskiej.[4] Należał do współautorów Karty 77 i był jednym z jej trzech pierwszych rzeczników.[3] Urodził się 5 października 1936 roku w Pradze.[1] Na 5 października 2026 roku przypada 90. rocznica jego urodzin.[6]

Młodość i studia

Po komunistycznym przewrocie w 1948 roku nie mógł z powodów kadrowych studiować w szkołach o profilu humanistycznym. W 1953 roku wyuczył się zawodu laboranta chemicznego, a maturę zdał w 1954 roku, pracując, po wieczorowym studium zaocznym.[1] Studiował na wydziale ekonomicznym Politechniki Czeskiej w Pradze, na wydział filmowy Akademie múzických umění v Praze przyjęty nie został.[1] W 1956 roku wystąpił z krytycznym wystąpieniem na spotkaniu młodych autorów w Dobříši.[1]

Teatr

Od 1959 roku pracował jako technik sceniczny w Divadlo ABC, od 1960 roku w Divadlo Na zábradlí, gdzie później został dramaturgiem i asystentem reżysera.[2] Divadlo Na zábradlí wystawiło 3 grudnia 1963 roku jego sztukę Przyjęcie w ogrodzie w reżyserii Otomara Krejči, a w 1965 roku sztukę Memorandum w reżyserii Jana Grossmana.[2] Przyjęcie w ogrodzie miało w październiku 1964 roku także niemiecką premierę w Berlinie Zachodnim.[2] W 1966 roku ukazała się jego pierwsza książka, zbiór Protokoły, i w tym samym roku ukończył studium zaoczne dramaturgii na DAMU.[2] W 1967 roku wystąpił na IV zjeździe Związku Pisarzy Czechosłowackich z przemówieniem o wolności twórczości.[2] Latem 1968 roku odszedł z Divadlo Na zábradlí i dalej pisał jako wolny pisarz. Podczas sierpniowej okupacji w 1968 roku pisał w Libercu oświadczenia do audycji Czechosłowackiego Radia.[2]

Dysydent

Na początku normalizacji stał się autorem zakazanym. Jego sztuk nie wystawiano w Czechosłowacji, za granicą miały według Knihovna Václava Havla ponad 300 premier.[3] W latach 1974–1975 pracował jako pomocniczy robotnik w browarze w Trutnovie i to doświadczenie opracował w sztuce Audiencja z 1975 roku.[3] 8 kwietnia 1975 roku napisał list otwarty do Gustáva Husáka, a pod koniec tego samego roku założył samizdatową serię Edice Expedice.[3] Karta 77 została opublikowana 6 stycznia 1977 roku. Havel był współautorem jej tekstu i jednym z jej pierwszych rzeczników.[3] 27 kwietnia 1978 roku współzałożył Komitet Obrony Niesłusznie Prześladowanych (VONS), a w październiku 1978 roku napisał esej Siła bezsilnych.[3]

W maju 1979 roku został wraz z innymi członkami VONS uwięziony. W październiku 1979 roku otrzymał za „podważanie republiki” karę czterech i pół roku. Odbywanie kary zostało z powodów zdrowotnych przerwane w 1983 roku.[3] Z listów, które w tym czasie pisał, powstała książka Listy do Olgi.[3] W latach 1984 i 1985 napisał sztuki Largo desolato i Pokuszenie, w 1986 roku ukończył książkę rozmowę z Karlem Hvížďalą Dálkový výslech.[3] W latach osiemdziesiątych otrzymał za granicą między innymi Nagrodę Erazma i Pokojową Nagrodę Niemieckich Księgarzy.[3] W styczniu 1989 roku został po protestach na Placu Wacława w rocznicę śmierci Jana Palacha ponownie uwięziony i otrzymał dziewięciomiesięczną karę. Zwolniony został w maju 1989 roku i zaraz potem współinicjował petycję Několik vět.[3]

Prezydent

W listopadzie 1989 roku stał się przywódcą Forum Obywatelskiego.[4] 29 grudnia 1989 roku posłowie Zgromadzenia Federalnego wybrali go w Sali Władysławskiej na Zamku Praskim prezydentem.[5] Po pierwszych wolnych wyborach został 5 lipca 1990 roku wybrany prezydentem Czeskiej i Słowackiej Republiki Federacyjnej.[5] 21 lutego 1990 roku wystąpił przed obiema izbami Kongresu Stanów Zjednoczonych, a 21 marca 1991 roku jako pierwszy prezydent kraju zza dawnej żelaznej kurtyny przemówił w siedzibie Sojuszu Północnoatlantyckiego w Brukseli.[4] Według Knihovna Václava Havla jego inicjatywa stała za spotkaniem przedstawicieli Czechosłowacji, Węgier i Polski w Bratysławie 9 kwietnia 1990 roku, z którego wyłoniła się współpraca wyszehradzka. 1 lipca 1991 roku ogłosił w Pradze rozwiązanie Układu Warszawskiego.[4] Ze stanowiska prezydenta CSFR ustąpił 20 lipca 1992 roku.[4][5]

26 stycznia 1993 roku został wybrany pierwszym prezydentem Republiki Czeskiej, a 20 stycznia 1998 roku wybrany po raz drugi.[4] W 1996 roku założył z Eliem Wieselem i Yohei Sasakawą projekt Forum 2000, którego pierwsza międzynarodowa konferencja odbyła się w 1997 roku. Republika Czeska wstąpiła 12 marca 1999 roku do NATO.[4] Druga kadencja zakończyła się 2 lutego 2003 roku.[4]

Po roku 2003

Po odejściu z urzędu wrócił do pisania. Sztuka Odejście miała premierę 22 maja 2008 roku w Divadlo Archa, a na jej podstawie nakręcił film o tym samym tytule, wyświetlony 22 marca 2011 roku.[4] Zmarł 18 grudnia 2011 roku na Hrádečku.[6] W 2012 roku Parlament Republiki Czeskiej przyjął ustawę z jednym zdaniem: „Václav Havel zasłużył się dla wolności i demokracji”.[4]

Upamiętnienia

Rocznicę urodzin upamiętnił 21 września 2026 roku całodzienny program na Mariánském náměstí w Pradze z debatami, czytaniem dzieł Havla i koncertem. Jego częścią było odsłonięcie Ławeczki Václava Havla oraz panelowa wystawa Praga Václava Havla, przygotowana z Knihovna Václava Havla, która w 18 przystankach przedstawia miejsca związane z jego życiem.[6]

Kalendarium

  • — Dagmar Havlová ogłosiła, że zarząd spuścizną Václava Havla przejmuje Biblioteka Miejska w Pradze, i odsłoniła na Mariánském náměstí Ławeczkę Václava Havla, rozpoczynając tym obchody 90. rocznicy jego urodzin. → Seznam Zprávy Hospodářské noviny
  • — Według badania agencji STEM postrzega Václava Havla pozytywnie 76 procent mieszkańców Czech, w 2002 roku było to 71 procent. → ČTK / České noviny Novinky.cz
  • — W Senacie odsłonięto tablicę pamiątkową Václava Havla z okazji 90. rocznicy jego urodzin, a przewodniczący Senatu Miloš Vystrčil uznał przy tym krytykę niemoralnego zachowania możnych przez Havla za aktualną także dla obecnych polityków. → FORUM 24 ČTK / České noviny
  • — Czechy uczciły 90. rocznicę urodzin Václava Havla; Český rozhlas opublikował z tej okazji nagranie byłego prezydenta Stanów Zjednoczonych Billa Clintona, który wspomina Havla. → FORUM 24
  • — Czechy uczciły 90. rocznicę urodzin Václava Havla wystawami, konferencjami, audycjami radiowymi i instalacjami Signal Festival, między innymi na praskim lotnisku noszącym jego imię. → Český rozhlas Sever (Ústí, Karlovy Vary) iROZHLAS
  • — Z okazji 90. rocznicy urodzin Václava Havla odbywają się w Pradze i innych miastach wydarzenia kulturalne i debaty; w Senacie i na domu w Dejvicach, w którym Havel mieszkał w latach 70., mają zostać odsłonięte tablice pamiątkowe. → ČTK / České noviny Pražský deník
  • — W Brnie zebrało się na Moravském náměstí w dniu niedoszłych dziewięćdziesiątych urodzin Václava Havla kilkadziesiąt osób, które wezwały rząd do uznania Havla za pomnik narodowy i sporządziły w tej sprawie petycję skierowaną do Ministerstvo kultury České republiky. → Brněnská Drbna iDNES.cz

Strony linkujące tutaj

Źródła

  1. Knihovna Václava Havla
  2. Knihovna Václava Havla
  3. Knihovna Václava Havla
  4. Knihovna Václava Havla
  5. ČT24 — 4 lipca 2010
  6. ČTK (České noviny) — 21 września 2026