Dzielnica w centrum Pragi na miejscu dawnego Miasta Żydowskiego, w dużej części przebudowana podczas sanacji na przełomie XIX i XX wieku.
Josefov to dzielnica w centrum Pragi na prawym brzegu Wełtawy, która powstała z dawnego praskiego Miasta Żydowskiego. Jej główną osią jest ulica Pařížská, prowadząca od Rynku Staromiejskiego do Čechova mostu.[2] Po sanacji na przełomie XIX i XX wieku z pierwotnej zabudowy pozostało sześć synagog, ratusz żydowski i Stary Cmentarz Żydowski.[2]
Miasto Żydowskie
Dokładny czas przybycia pierwszych Żydów do Pragi nie jest znany, ich osadnictwo sięga jednak średniowiecza. Początkowo mieszkali w wielu miejscach, między innymi na Malé Straně i na terenie późniejszego Nové Město, później w okolicy dzisiejszej ulicy Dušní koło tak zwanej Starej Szkoły i wokół Synagogi Staronowej. Tam powstało Miasto Żydowskie.[1] Żydowscy kupcy działali w Pradze od X wieku i stopniowo zmuszano ich do życia w coraz bardziej zamkniętej społeczności, z której powstało getto.[2] Za panowania Marii Teresy Żydzi zostali na kilka lat wygnani z Pragi. Patent tolerancyjny cesarza Józefa II z 1781 roku przyniósł im częściową wolność religijną.[1] Od Józefa II dzielnica otrzymała nazwę Josefov i w 1850 roku została przyłączona do Pragi jako jej piąta dzielnica obok Starego Miasta, Nového Města, Malé Strany i Hradczan.[2][3] Getto było gęsto zabudowane, ponieważ Żydzi aż do jego zniesienia nie mogli mieszkać poza jego granicami. Zamożniejsi mieszkańcy przenosili się potem do innych części miasta, a Josefov zmienił się w dzielnicę ubogich; według statystyki z 1889 roku Żydzi stanowili już tylko około jednej dziesiątej jego mieszkańców.[4]
Sanacja
Przygotowania do sanacji rozpoczęły się w 1882 roku. Ustawy sanacyjne podpisał cesarz Franciszek Józef I w Wiedniu 11 lutego 1893 roku[8], a weszły one w życie 7 kwietnia 1893 roku. Były to dwie ustawy: pierwsza wyznaczyła obwody sanacyjne i dała miastu na dziesięć lat prawo wywłaszczania, druga zwolniła nowe budowle na 20 lat z podatku czynszowego.[3] Jako powody podawano stosunki higieniczne: wadliwą wodę w studniach, brak kanalizacji i przeludnienie. Nisko położony teren przy rzece był ponadto zalewany podczas wiosennych roztopów, tak że piwnice domów pozostawały wilgotne przez cały rok.[4]
Obwody sanacyjne miały powierzchnię ponad 380 tysięcy m² i stało w nich 608 domów. Obwód Josefova i Starego Miasta ograniczały mniej więcej Wełtawa, dzisiejsza Revoluční třída, Dlouhá třída i ulica Platnéřská; mniejszy obwód leżał na Nowym Mieście. [3] Częściowe wyburzanie rozpoczęło się w 1895 roku, a rozległe rozbiórki następowały od października 1896 roku.[3] Zaczęto w miejscu, gdzie nowa główna aleja wpada na Rynek Staromiejski.[4] Do 1914 roku zburzono 469 domów, z tego 247 na Josefovie, 198 na Starym Mieście i 24 na Nowym Mieście. Obowiązywanie ustaw wielokrotnie przedłużano aż do 7 kwietnia 1943 roku.[3]
Z dziewięciu synagog Josefova zniknęły trzy: Nowa Synagoga w 1898 roku, Velkodvorská w 1902 roku i Cikánova w 1906 roku. W 1903 roku zmniejszono także Stary Cmentarz Żydowski. Zniknęły też ulice takie jak Rabínská, Střelná, Červená czy Masařská.[3] Nową główną aleję zaprojektowano na wzór paryskich bulwarów i wiedeńskiego Ringu. Zwolnione działki miasto sprzedawało przedsiębiorcom budowlanym, którzy stawiali bloki czynszowe w stylach od historyzmu po secesję.[4] Aleja otrzymała w 1901 roku nazwę Mikulášská na cześć rosyjskiego cara Mikołaja II; po kilku dalszych zmianach nosi od 8 grudnia 1947 roku nazwę Pařížská.[2]
Wyburzanie wywołało sprzeciw społeczny. W kwietniu 1896 roku ukazał się Manifest Wielkanocny pisarza Viléma Mrštíka, który podpisali między innymi Alois Jirásek, Mikoláš Aleš i Josef Václav Myslbek. Według Kateřiny Bečkovej z Klubu Za starou Prahu protesty były jednak skierowane głównie przeciwko wyburzaniu na Starym Mieście i Malé Stranie, natomiast sanację Josefova uznawała wówczas także opinia publiczna.[3]
Zabytki
Katalog zabytków Národního památkového ústavu podaje, że środkowa część Synagogi Staronowej została ukończona na przełomie lat 70. i 80. XIII wieku jako budowla dwunawowa z wczesnogotyckim portalem po stronie południowej. Pod koniec XIV wieku otrzymała nowe szczyty i zachodni przedsionek, północny przedsionek powstał przeważnie w 1732 roku.[5] Dzisiejszą postać nadał jej w 1883 roku architekt Josef Mocker.[2]
Na Starym Cmentarzu Żydowskim chowano od 1439 do 1787 roku i stoi na nim ponad 12 000 nagrobków. Z powodu braku miejsca i zakazu likwidowania grobów chowano warstwami, według niektórych badaczy nawet w dziesięciu. Najczęściej odwiedzany jest renesansowa tumba rabina Löwa, który zmarł w 1609 roku.[6]
Synagogę Pinkasa zbudował w 1535 roku Mešullam Hořovský; na jej ścianach napisano pod koniec lat 50. XX wieku nazwiska 77 297 ofiar nazizmu. Synagoga Maiselova została ukończona w 1592 roku, a w latach 1892–1905 przekształcona w stylu neogotyckim według projektu Alfreda Grotta. W okolicy ulicy Široká stoją także Synagoga Klausowa, Synagoga Wysoka i Synagoga Hiszpańska.[2] Ratusz żydowski przy ulicy Maiselova został po pożarze Miasta Żydowskiego z 1754 roku przebudowany w latach 1763–1765 przez budowniczego Josefa Schlesingera. Nad główną fasadą ma zegar z hebrajską tarczą, którego wskazówki obracają się w przeciwnym kierunku, a w hełmie wieży zegar z cyframi rzymskimi; wszystkie wykonał w 1764 roku zegarmistrz Šebestián Landesberger.[8]
Muzeum Żydowskie
Muzeum Żydowskie w Pradze założono w 1906 roku z inicjatywy historyka Salomona Huga Liebena i radcy magistratu Augusta Steina. Podstawę jego zbiorów stanowiły przedmioty z synagog i domów modlitwy, które zniknęły podczas sanacji.[7] W czasie okupacji powstało z inicjatywy praskiej gminy żydowskiej w 1942 roku Żydowskie Muzeum Centralne, które naziści zatwierdzili z innymi zamiarami, niż mieli jego twórcy. Służyło jako skład przedmiotów, książek i archiwaliów z gmin żydowskich Protektoratu.[7] Do Pragi zwożono w ten sposób wyposażenie synagog z Czech i Moraw, a zabytki Josefova zostały zachowane.[1] W 1950 roku muzeum ze zbiorami upaństwowiono. W 1994 roku budynki muzealne zwrócono praskiej gminie żydowskiej, a od 1 października 1994 roku muzeum działa jako instytucja niepaństwowa.[7]