Skalny cypel nad prawym brzegiem Wełtawy w Pradze 2 z pozostałościami przemyślidzkiego grodu, gotyckiego zamku i barokowej twierdzy; narodowy zabytek kultury od 1962 roku.

Wyszehrad z bazyliką św. Piotra i Pawła nad Wełtawą
Wyszehrad z bazyliką św. Piotra i Pawła nad WełtawąZdjęcie: Tilman2007, 2017 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Wyszehrad to skalny cypel nad prawym brzegiem Wełtawy i obręb ewidencyjny o powierzchni 0,36 km², który w całości leży w dzielnicy Praga 2. Zajmuje go przede wszystkim teren dawnego grodu, zamku i twierdzy. Do Pragi należy od 1883 roku.[1] Narodowym zabytkiem kultury Wyszehrad ogłoszono w 1962 roku.[7] Założycielem organizacji Národní kulturní památka Vyšehrad jest miasto Praga.[9]

Podania

Dawne podania łączą Wyszehrad z siedzibą Kroka i jego córek Kazi, Tety i Libuszy, z Horymírem i jego koniem Šemíkiem lub z Bivojem.[1] Zarząd zabytku przypomina, że podanie o Šemíku jako pierwszy zapisał dopiero Václav Hájek z Libočan, a siedzibę Kroka szuka się raczej w okolicach Berounki.[10]

Skała wyszehradzka od zachodu, 1903
Skała wyszehradzka od zachodu, 1903Zdjęcie: Jindřich Eckert, 1903 · domena publiczna · Wikimedia Commons

Gród i zamek

Najstarsze wzmianki o Wyszehradzie pochodzą z drugiej połowy X wieku, kiedy w grodzie bito monety. Zakłada się, że Przemyślidzi założyli go w IX wieku jako przeciwwagę dla Zamku Praskiego na drugim brzegu Wełtawy.[1] Bolesław II zbudował tu kamienną rotundę św. Jana Ewangelisty.[1] Wratysław II przebudował w drugiej połowie XI wieku drewniany gród na kamienny zamek z pałacem książęcym i uczynił go swoją główną siedzibą. Ustanowił tu kapitułę i kazał dla niej zbudować kościół św. Piotra i Pawła; wzmianki o kapitule dotyczą czasów około 1070 roku.[1][4] Rotunda św. Marcina jest najstarszą zachowaną budowlą kościelną na terenie Pragi; pochodzi prawdopodobnie z końca XI lub początku XII wieku, jej dokładny wiek jest jednak przedmiotem sporów specjalistów.[3]

W XII wieku kościół kapitulny rozbudował książę Soběslav, po jego śmierci jednak znaczenie Wyszehradu spadło, a centrum stał się Zamek Praski.[1] Karol IV. wzniósł tu gotycki zamek z bramą w formie wieży i nowym pałacem oraz przebudował kościół kapitulny.[1] W 1420 roku Wyszehrad oblegli husyci. 1 listopada 1420 roku pokonali na równinie Pankrácká pláň wojsko, które przyszło z pomocą załodze; załoga się następnie poddała, a husyci zniszczyli zamek.[1] W kolejnych stuleciach było to miejsce małego miasteczka ubogich rzemieślników, w którym rozstrzygała kapituła wyszehradzka.[1]

Barokowa twierdza

W połowie XVII wieku ludność wysiedlono z Wyszehradu, a zamek zamieniono w barokową twierdzę, część praskich fortyfikacji.[1] Budowę dzisiejszych umocnień rozpoczął w 1653 roku Carlo Lurago, od 1656 roku aż do swojej śmierci w 1678 roku kierował nią Gion Decapaoli. Do 1672 roku powstała Leopoldova brána.[2] Twierdza nigdy nie została całkowicie ukończona. Wojska francuskie przebudowały w latach 1741–1742 kazamaty, dalsze prace odbyły się w latach 1808–1809 i 1838–1844, kiedy przebito Cihelnou bránu.[2] Gdy w 1866 roku postanowiono o rozbiórce praskich murów obronnych, Wyszehrad zachowano, ponieważ należał do wojska. Armia przekazała go miastu w 1911 roku.[2][8] W kazamatach znajduje się sala Gorlice o powierzchni 330 m², w której przechowywane są oryginały rzeźb z Mostu Karola.[2]

Symbol narodowy

W drugiej połowie XIX wieku znaczenie wojskowe Wyszehradu ustąpiło, a prepozyci kapituły wyszehradzkiej Václav Štulc i Mikuláš Karlach uczynili z niego symbol najstarszych dziejów czeskich. Z ich inicjatywy sadzono sady, a wiele budynków otrzymało formę neogotycką.[8] Kościół kapitulny św. Piotra i Pawła został w latach 1880–1903 przebudowany według planów Josefa Mockera, wieże ukończył František Mikš.[8][4] Wieże mają 58 metrów wysokości, a kościół nosi od 2003 roku tytuł bazyliki mniejszej.[9] Rotundę św. Marcina, którą w 1841 roku uratował przed rozbiórką hrabia Chotek, kupiła kapituła w 1875 roku i od 1878 roku kazała ją odnowić według projektu Antonína Bauma.[3]

Za założenie Cmentarza Wyszehradzkiego uważa się rok 1660, kiedy dziekan Martin Veselanský otoczył cmentarz przy kościele kapitulnym nowym murem. W latach 60. XIX wieku towarzystwo Svatobor zaproponowało cmentarz jako narodową nekropolię; Václav Štulc rozbudował go po raz pierwszy w 1869 roku.[5] Na powierzchni prawie jednego hektara pochowano ponad sześćset osobistości.[5] Wspólny grobowiec Slavín zbudowali w latach 1889–1893 architekt Antonín Wiehl i rzeźbiarz Josef Mauder, w dużej części z darowizny burmistrza Smíchova Petra Matěje Fischera. Jako pierwszy został w nim w 1901 roku pochowany poeta Julius Zeyer, a do 2013 roku spoczywało tu 56 osobistości.[6][5]

Od lat 80. XIX wieku tereny twierdzy zamieniano w parki; zbocza urządzał między innymi František Thomayer, a dwa z parków noszą imiona prepozytów Štulca i Karlacha.[7] Po przejęciu przez miasto Wyszehrad stał się miejscem wypoczynku.[7]

Strony prowadzące tutaj

Chronologia

  • — Nadace Olgy Havlové otrzyma na Wyszehradzie honorowe miejsce pochówku dla tych, którzy zapiszą jej majątek w testamencie. → Pražský deník Pražský patriot

Źródła

  1. Encyklopedie Prahy 2 (Městská část Praha 2) — 4 lutego 2019
  2. Encyklopedie Prahy 2 (Městská část Praha 2) — 30 lipca 2018
  3. Encyklopedie Prahy 2 (Městská část Praha 2) — 30 lipca 2018
  4. Encyklopedie Prahy 2 (Městská část Praha 2)
  5. Encyklopedie Prahy 2 (Městská část Praha 2)
  6. Encyklopedie Prahy 2 (Městská část Praha 2)
  7. Národní kulturní památka Vyšehrad — 20 sierpnia 2021
  8. Národní kulturní památka Vyšehrad — 20 sierpnia 2021
  9. Národní kulturní památka Vyšehrad — 28 lipca 2026
  10. Národní kulturní památka Vyšehrad — 29 lipca 2026