Asanacja Josefova

Asanacja Josefova była gruntowną przebudową dawnej Dzielnicy Żydowskiej oraz przyległych części Starego Miasta i Nové Město, którą umożliwiły ustawy asanacyjne z 1893 roku.^[1] Do 1914 roku zburzono 469 domów, a w miejscu dawnych uliczek powstała nowa sieć ulic z ulicą Mikulášská, dziś Pařížská.^[1] Z pierwotnej zabudowy getta zachowały się ratusz żydowski, Stary Cmentarz Żydowski i sześć synagog.^[9]

1850: Dzielnica Żydowska staje się piątą dzielnicą Pragi

W 1850 roku Dzielnica Żydowska została włączona do Pragi i otrzymała nazwę Josefov.^[6] Stała się piątą dzielnicą Pragi obok Starego Miasta, Nové Město, Malá Strana i Hradczany.^[4] Getto było gęsto zabudowane, ponieważ Żydzi do jego zniesienia nie mogli mieszkać poza jego granicami. Zamożniejsi mieszkańcy po 1850 roku przenosili się do nowszych części Pragi, a Josefov zmienił się w dzielnicę biedoty. Według statystyki z 1889 roku Żydzi stanowili już tylko około jednej dziesiątej jego mieszkańców.^[3]

Jako powody asanacji podawano warunki higieniczne: wadliwą wodę w studniach, brak kanalizacji i przeludnienie. Nisko położony teren nad rzeką był ponadto zalewany podczas wiosennych roztopów, a piwnice domów pozostawały wilgotne przez cały rok.^[3] Rada miejska w prośbie z 4 grudnia 1883 roku podała, że w latach 1869–1880 liczba mieszkańców Pragi spadła o 1,2 %, podczas gdy w sześciu najbliższych przedmieściach wzrosła o 121 %. W tym samym okresie w Pradze powstało 136 nowych budynków, a na przedmieściach 1050.^[2] Fizyk miejski Jindřich Záhoř przedstawił 28 marca 1885 roku miejskiej radzie zdrowia projekt, według którego Josefov i dolna część Starego Miasta miały zostać zburzone i zbudowane od nowa.^[2]

1882–1887: od prośby podatkowej do konkursu „Finis Ghetto“

Przygotowania do asanacji rozpoczęły się w 1882 roku.^[1] Zgromadzenie starszych gminnych uchwaliło 20 września 1882 roku wniosek o zwolnienie nowych budynków z podatku czynszowego na 30 lat, a przebudów na 25 lat. 6 marca 1886 roku rada miejska wysłała petycję do cesarza. Ministerstwo finansów w grudniu 1886 roku obiecało zwolnienie na 20 lat dla budynków, które w ciągu dziesięciu lat będą nadawać się do użytku.^[2] Na poufnym posiedzeniu 17 grudnia 1886 roku obwód asanacyjny ograniczono do Josefova, zalewanej części Starego Miasta i dzielnicy Vojtěšská w Nové Město.^[2]

Publiczny konkurs na plan regulacyjny ogłoszono 1 października 1886 roku. Jury oceniało pięć projektów, a pierwszą nagrodę otrzymał w lutym 1887 roku projekt z hasłem „Finis Ghetto“ autorstwa Alfréda Hurtiga, Matěja Strunca i Jana Hejdy. Plany wystawiono na 14 dni w Ratuszu staromiejskim.^[2] Projekt Hurtiga przewidywał zburzenie niemal całej historycznej zabudowy mieszkalnej całego Starego Miasta z wyjątkiem wybranych kościołów i budynków publicznych.^[2] Jan Neruda napisał w marcu 1887 roku o wystawionych planach ironiczny felieton do gazety Národní listy.^[2]

11 lutego 1893: dwie ustawy państwowe i dwie krajowe

Ustawę asanacyjną dla Pragi podpisał cesarz Franciszek Józef I w Wiedniu 11 lutego 1893 roku.^[5] Ustawy ogłoszono pod numerami 22 i 23 państwowego dziennika ustaw oraz pod numerami 23 i 27 krajowego dziennika ustaw, a w życie weszły 7 kwietnia 1893 roku.^[2] Ustawa nr 22 wyznaczyła obwód asanacyjny i dała gminie praskiej na dziesięć lat prawo wywłaszczenia. Właściciele domów mieli zostać wezwani, aby w ciągu dwóch lat dostosowali nieruchomość do planu regulacyjnego, w przeciwnym razie następowało wywłaszczenie. Ustawa nr 23 zwolniła nowe budynki na 20 lat z domowego podatku czynszowego, a ustawy krajowe dodały zwolnienie z dopłat krajowych, gminnych i szkolnych.^[2]

Według ČT24 obwody asanacyjne miały powierzchnię ponad 380 tysięcy m² i znajdowało się w nich 608 domów.^[1] Obwód Josefova i Starego Miasta miał według ówczesnych zestawień 365 476 m², z czego 92 984 m² w Josefovie i 272 492 m² na Starym Mieście, i należało do niego 584 domów z 1793 właścicielami. Obwód w Nové Město miał 14 672 m² i 18 domów.^[2] Główny obwód ograniczały z grubsza Wełtawa, dzisiejsza ulica Revoluční, ulica Dlouhá i ulica Platnéřská. Mniejszy obwód w Nové Město leżał między Wełtawą a ulicami Ostrovní, Pštrossova i Myslíkova.^[1] Obwód podzielono na 38 grup zabudowy oznaczonych cyframi rzymskimi.^[2]

1893–1896: biuro, pożyczka 6 milionów guldenów i pierwsze wywłaszczenia

Biuro asanacyjne praskiego magistratu rozpoczęło działalność 16 marca 1893 roku.^[2] W sierpniu 1893 roku rada miejska otrzymała trzy oferty przejęcia prawa wywłaszczenia, między innymi od architekta Jana Zeyera i od dwóch paryskich zainteresowanych. Żadna nie doprowadziła do porozumienia, a ofertę Zeyera rada odrzuciła w lipcu 1894 roku.^[2] Zgromadzenie starszych gminnych zatwierdziło 28 listopada 1895 roku, że asanację przeprowadzi sama gmina, i zaproponowało na nią pożyczkę w wysokości 6 milionów guldenów. Zemská banka przedstawiła ofertę jako jedyna z siedmiu zapytanych instytucji, a gmina przyjęła ją 10 sierpnia 1896 roku na razie w połowie tej kwoty, czyli 3 milionów guldenów.^[2] Rada miejska stwierdziła 14 stycznia 1896 roku, że w sprawie wysiedlonych mieszkańców Josefova nie trzeba niczego podejmować.^[2]

Od 16 marca do 21 maja 1896 roku trwało postępowanie wywłaszczeniowe w grupach XXX, XXXI, XXXV i XXXVI między ulicami Josefovská, Dušní, Rynkiem Staromiejskim i Mikulášská. Dotyczyło 65 domów z 249 właścicielami, a gmina zapłaciła za nie 1 955 220 guldenów.^[2] Jako pierwsze w obwodzie zburzono cztery domy na rogu ulic Platnéřská i Křižovnická między listopadem 1895 a marcem 1896 roku.^[2]

Od października 1896: pierwsze bloki i wycieczki ze świecami

Częściowe burzenie rozpoczęło się w 1895 roku, rozległe rozbiórki następowały od października 1896 roku.^[1] Zaczynano w miejscu, gdzie nowa ulica wpada na Rynek Staromiejski.^[3] Pod koniec października 1896 roku rada miejska ogłosiła postępowanie na zburzenie pierwszych 28 domów, z których 15 stało przy ulicy Maislova. Ústřední matice školská organizowała do opróżnionych domów płatne wycieczki, a w niedzielę 6 grudnia 1896 roku skorzystało z nich ponad 2000 osób.^[2] Burzenie zakończyło się 1 kwietnia 1897 roku, a gruz wywiozło 21 700 furmanek, głównie do Bubnów, by zasypać tereny zalewowe w Maninach.^[2] Druga grupa 21 domów leżała między ulicami Úzká, Josefská, Dušní, Dlouhá i Rynkiem Staromiejskim i należał do niej także zniesiony klasztor benedyktynów przy kościele św. Mikołaja. Na wycieczki 27 i 30 maja 1897 roku przyszło 2165 osób.^[2]

Do 1897 roku w pierwszych czterech grupach zburzono 54 domy. Sprzedaż 42 działek budowlanych ogłoszono w czerwcu 1897 roku, ale gmina nie otrzymała żadnej oferty.^[2] Pierwszymi gotowymi budynkami w tej części obwodu były w 1897 roku dwa domy kupca Františka Šíra, nr konskrypcyjny 934 i 935, po północnej stronie Rynku Staromiejskiego. Wydział krajowy na przełomie 1898 i 1899 roku starał się ocalić sąsiednie domy o numerach konskrypcyjnych 931, 932 i 933. Rada miejska 27 stycznia 1899 roku zdecydowała o ich zburzeniu, a wiosną 1899 roku zostały zrównane z ziemią.^[2] Według sprawozdania kierownika biura asanacyjnego Augusta Steina z 20 lutego 1903 roku gmina zburzyła do tego czasu 128 domów, kolejne 22 zburzyli sami właściciele, a w obwodzie stało 67 nowych budynków.^[2]

469 domów do 1914 roku

Obowiązywanie ustaw miało pierwotnie ograniczać się do dziesięciu lat. W kwietniu 1903 roku przedłużono je o kolejne dziesięć lat, a to samo powtórzyło się w latach 1913, 1923 i 1933 z ważnością do 7 kwietnia 1943 roku.^[1] Przedłużenie z 1903 roku ogłosiły ustawy nr 88 i 96 państwowego dziennika ustaw oraz nr 45 i 46 krajowego dziennika ustaw, a nowy etap sfinansowała pożyczka 10 milionów koron w Zemskiej bance.^[2]

Największe ingerencje nastąpiły do 1914 roku, kiedy zburzono łącznie 469 domów: 247 w Josefovie, 198 na Starym Mieście i 24 w Nové Město.^[1] W czasie obu wojen światowych asanacja zamarła. W latach 20. i 30. koncentrowała się na wschodnim skraju obwodu staromiejskiego między ulicami Dlouhá, Hradební, Haštalská, U Obecního dvora i Řásnovka, gdzie plan asanacyjny nie został ukończony.^[2]

Trzy synagogi z dziewięciu

Z dziewięciu synagog Josefova podczas asanacji zniknęły trzy.^[1] Nová synagoga z końca XVI wieku w dzisiejszej ulicy Široká została zburzona w 1898 roku. Velkodvorská synagoga z początku XVII wieku stała na końcu dzisiejszej ulicy Pařížská w miejscu placu przed hotelem Intercontinental i została zburzona w 1902 roku. Cikánova synagoga z 1613 roku w ulicy Bílkova została zburzona w 1906 roku.^[1] Klausová synagoga została zachowana.^[10] W 1906 roku w ulicy Jeruzalémská zbudowano Jubilejní synagogę.^[1]

Maiselova synagoga straciła dawną wyróżniającą się pozycję i otrzymała neogotycki wygląd według projektu Alfreda Grottego, który ma do dziś.^[11] W 1903 roku gmina żydowska musiała odstąpić część Starego Cmentarza Żydowskiego pod nową ulicę, dzisiejszą 17. listopadu. Ekshumowane szczątki złożono na wzgórku Nefele przed Klausovą synagogą.^[16] Bractwo pogrzebowe zbudowało w latach 1906–1908 salę ceremonialną według projektu Jana Gerstla i Aloisa Gabriela.^[14]

Co zniknęło

Nová synagoga, zburzona w 1898 roku; Velkodvorská synagoga, zburzona w 1902 roku; Cikánova synagoga, zburzona w 1906 roku.^[1]
Ulice Rabínská, Meislova, Střelná, Červená i Masařská.^[1]
Ulice Hřebenářská i Poštovská (od 1870 roku Fialková), które przykryła północna część ulicy Pařížská.^[4]
Rynek przy ulicy Valentinská, uważany za najstarszy plac na prawym brzegu Wełtawy, zniknął około 1900 roku.^[4]
Plac Świętojański na nabrzeżu przy ulicy Pařížská, który zmienił się w ulicę, oraz dwór Boršov.^[4]
Dom nr konskrypcyjny 16/I w ulicy Kaprova, w XIV wieku własność biskupa Jana ze Středy, zburzony w 1909 roku.^[4]
Krennův dům, który zasłaniał widok na kościół św. Mikołaja z Rynku Staromiejskiego.^[1]
Domy nr konskrypcyjny 931, 932 i 933 po północnej stronie Rynku Staromiejskiego, zburzone wiosną 1899 roku.^[2]
Budynek dawnego urzędu stemplowego nr konskrypcyjny 922/I w ulicy Dlouhá, którego ocalenia nie udało się wymóc.^[2]
Stara zabudowa dzielnicy Vojtěšská w Nové Město, burzona około 1900 roku.^[4]
Część Starego Cmentarza Żydowskiego, odstąpiona w 1903 roku ulicy 17. listopadu.^[16]

Co pozostało

Sześć synagog: Staronowa, Pinkasova, Maiselova, Klausová, Vysoká i Hiszpańska.^[9]
Synagoga Staronowa, której część środkowa pochodzi z przełomu lat 70. i 80. XIII wieku.^[19]
Pinkasova synagoga z 1535 roku, druga najstarsza zachowana synagoga w Pradze.^[13]
Klausová synagoga z 1694 roku, największa synagoga dawnego getta.^[10]
Synagoga Hiszpańska z 1868 roku, zbudowana w miejscu Starej Szkoły zburzonej w 1867 roku.^[12]
Ratusz żydowski w ulicy Maiselova z lat 1763–1765 z zegarem z hebrajską tarczą.^[5]
Stary Cmentarz Żydowski, na którym chowano w latach 1439–1787 i na którym stoi ponad 12 000 nagrobków.^[15]
Kościół św. Wojciecha z plebanią i dzwonnicą w dzielnicy Vojtěšská.^[4]

Ulica Mikulášská: od ulicy asanacyjnej do Pařížskiej

Nową dzielnicę miała przecinać reprezentacyjna ulica mieszkalna i handlowa wzorowana na paryskich bulwarach i wiedeńskim Ringu.^[3] W 1901 roku otrzymała nazwę Mikulášská ku czci rosyjskiego cara Mikołaja II. Po kilku kolejnych zmianach od 8 grudnia 1947 roku nosi nazwę Pařížská.^[4] Uwolnione i uporządkowane parcele miasto sprzedawało przedsiębiorcom budowlanym, którzy stawiali bloki domów w stylach od historyzmu po secesję.^[3] Domy w nowej ulicy projektowali między innymi Rudolf Kříženecký, Jan Koula, Alois Dlabač, Rudolf Koukola i František Buldra.^[4]

Wszystkie place budowy w grupach XXX, XXXI, XXXV, XXXVI, IX i XXXIII zostały wyprzedane do końca 1902 roku.^[2] Ulica Kaprova została po asanacji zabudowana całkowicie od nowa przez architektów początku XX wieku.^[4] Wokół ratusza żydowskiego wyrosły wysokie kamienice czynszowe, w większości około 1900 roku, więc jego wieżyczka o wysokości 27,5 m nie wyróżnia się dziś w otaczającej zabudowie.^[5] Obwód w Nové Město w dzielnicy Vojtěšská został zabudowany w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku.^[2]

Spory: Manifest wielkanocny, Bestia triumphans i Klub Za starou Prahu

Historyk sztuki Karel Chytil zaproponował w Národních listach 18 marca 1893 roku, aby domy przeznaczone do zburzenia zbadać i sfotografować przed rozbiórką.^[2] Rada miejska zatwierdziła 13 czerwca 1893 roku powołanie komisji do spisu zabytków. Komisja miała tylko głos doradczy. Z jej inicjatywy powstała dokumentacja fotograficzna getta autorstwa Jindřicha Eckerta, 150 akwarel Václava Jansy i zbiór obrazów olejnych Jana Minaříka. Akwarele i obrazy są przechowywane w Muzeum Prahy.^[2]

5 kwietnia 1896 roku ukazał się w Národních listach manifest „Českému lidu!“ („Do narodu czeskiego!“), zwany Wielkanocnym, którego tekst opracował stylistycznie Vilém Mrštík.^[2] Manifest podpisali między innymi Alois Jirásek, Otokar Březina, F. X. Šalda, Mikoláš Aleš i Josef Václav Myslbek.^[1] W listopadzie 1896 roku rada miejska powołała Komisję Artystyczną złożoną z architektów, wśród których byli Josef Zítek i Jan Koula. Rada odrzuciła jej propozycje zmian planu asanacyjnego 12 listopada 1897 roku, a komisja zrezygnowała 23 lutego 1898 roku.^[2]

Mrštík wydał w 1897 roku rozprawę Bestia triumphans z okładką Zdenki Braunerovej.^[7] Tytuł zapożyczył od Friedricha Nietzschego.^[1] Radny miejski Karel Černohorský zareagował na rozprawę w czasopiśmie Rozhledy na posiedzeniu 20 marca 1897 roku wnioskiem o zburzenie kościoła św. Wacława na Zderazie. Po rezygnacji Komisji Artystycznej napisał Mrštík w 1898 roku drugą rozprawę o tym samym tytule.^[2] Na zgromadzeniu studentów w Karolinum 27 listopada 1898 roku odczytano odezwę do narodu czeskiego, a 16 kwietnia 1899 roku odbyło się zgromadzenie manifestacyjne w Žofínie.^[2] Luboš Jeřábek zażądał na nim zmiany prawa budowlanego na rzecz ustawowej ochrony obiektów historycznych.^[7]

Klub Za starou Prahu został założony 28 stycznia 1900 roku. Klub wskazuje Viléma Mrštíka jako duchowego ojca swojej idei.^[8] Według dzielnicy Praga 1 sprzeciw opinii publicznej ze środowisk kultury zapobiegł dalszemu burzeniu, które miało objąć Stare Miasto i Malą Stranę.^[4] Przewodnicząca klubu Kateřina Bečková powiedziała w 2013 roku dla ČT24, że protesty nie były skierowane przeciw asanacji Josefova, lecz przeciw burzeniu na Starym Mieście i Malej Stranie. Josefov był według niej wówczas uznawany za zaniedbaną dzielnicę, którą trzeba poddać asanacji.^[1] W swoim opracowaniu przypomina też, że wiele rozbiórek na Starym Mieście i Malej Stranie z tego samego czasu przeprowadziła nie gmina, lecz prywatni właściciele domów.^[2]

1906: muzeum z przedmiotów zburzonych synagog

W 1906 roku powstało pod kierunkiem Salomona Hugo Liebena i Augusta Steina towarzystwo założenia i utrzymania muzeum żydowskiego w Pradze. Bezpośrednim impulsem było zagrożenie kilku synagog i domów modlitwy.^[17] Towarzystwo uratowało część przedmiotów liturgicznych z Cikánovej, Velkodvorskej i Nowej synagogi. August Stein odpowiadał w magistracie za rozliczenia majątkowe z właścicielami domów w obwodzie asanacyjnym.^[17] Pierwszą ekspozycję otwarto w 1909 roku w ulicy Benediktská, a w 1926 roku muzeum przeniosło się do sali ceremonialnej przy Starym Cmentarzu Żydowskim.^[17]

Wygląd dzielnicy sprzed asanacji ukazuje papierowy model Pragi autorstwa Antonína Langweila, nad którym zaczął pracować w 1826 roku i budował go jedenaście lat. Na powierzchni około 20 m² przedstawia w skali 1 : 480 ponad dwa tysiące budynków, w tym setki zburzonych domów Dzielnicy Żydowskiej i Starego Miasta. Jest wystawiony w Muzeum Prahy.^[18]

Stan obecny

Według Muzeum Żydowskiego w Pradze zachowane zabytki Josefova tworzą najlepiej zachowany zespół zabytków żydowskich w Europie.^[9] Według portalu stolicy pozostałe obiekty nie zostały zniszczone nawet podczas okupacji hitlerowskiej, ponieważ naziści zamierzali uczynić z nich skansen wymarłej cywilizacji żydowskiej.^[6] Historyczne jądro Pragi wraz z Josefovem stało się 21 lipca 1971 roku rezerwatem zabytków o powierzchni 866 hektarów.^[20] 14 grudnia 1992 roku Praski Rezerwat Zabytków został wpisany na Listę światowego dziedzictwa UNESCO jako Historyczne centrum Pragi.^[21]

Chronologia

1850: Dzielnica Żydowska zostaje włączona do Pragi jako Josefov.^[6]
20. 9. 1882: zgromadzenie starszych gminnych wnioskuje o ulgi podatkowe dla nowych budynków.^[2]
28. 3. 1885: projekt fizyka miejskiego Jindřicha Záhoře dotyczący zburzenia Josefova.^[2]
1. 10. 1886: ogłoszono konkurs na plan regulacyjny; w lutym 1887 wygrywa „Finis Ghetto“.^[2]
11. 2. 1893: cesarz podpisuje ustawę asanacyjną.^[5]
7. 4. 1893: ustawy nr 22 i 23 państwowego dziennika ustaw wchodzą w życie.^[2]
13. 6. 1893: powołano komisję do spisu zabytków.^[2]
Listopad 1895: pierwsze rozbiórki na rogu ulic Platnéřská i Křižovnická.^[2]
5. 4. 1896: Manifest wielkanocny w Národních listach.^[2]
Październik 1896: zaczynają się rozległe rozbiórki.^[1]
1897: Mrštíkova Bestia triumphans.^[7]
23. 2. 1898: rezygnacja Komisji Artystycznej.^[2]
1898: zburzona Nová synagoga.^[1]
Wiosna 1899: zburzone domy nr konskrypcyjny 931–933 na Rynku Staromiejskim.^[2]
28. 1. 1900: założony Klub Za starou Prahu.^[8]
1901: nowa ulica otrzymuje nazwę Mikulášská.^[4]
1902: zburzona Velkodvorská synagoga.^[1]
1903: przedłużenie ustaw o dziesięć lat, zmniejszenie Starego Cmentarza Żydowskiego.^[1]
1906: zburzona Cikánova synagoga, zbudowana Jubilejní synagoga, założone towarzystwo muzeum żydowskiego.^[1]^[17]
1914: zburzono łącznie 469 domów.^[1]
7. 4. 1943: kończy się obowiązywanie ustaw asanacyjnych.^[1]
8. 12. 1947: ulica Mikulášská przemianowana na Pařížská.^[4]
21. 7. 1971: ogłoszono Praski Rezerwat Zabytków.^[20]
14. 12. 1992: wpis Historycznego centrum Pragi na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.^[21]

Podsumowanie

Ustawy asanacyjne obowiązywały od 7 kwietnia 1893 do 7 kwietnia 1943 roku.^[1] Obwody o powierzchni ponad 380 tysięcy m² obejmowały 608 domów. Do 1914 roku zburzono ich 469, z czego 247 w Josefovie.^[1] Z dziewięciu synagog Josefova zniknęły trzy, a sześć pozostało, razem z ratuszem i Starym Cmentarzem Żydowskim, który w 1903 roku zmniejszono.^[1]^[9] W miejscu zburzonej zabudowy powstała ulica Mikulášská, od 1947 roku Pařížská, z domami w stylach od historyzmu po secesję.^[3]^[4] Z asanacji wzięły początek komisje do spisu zabytków, Klub Za starou Prahu i Muzeum Żydowskie w Pradze.^[2]^[8]^[17] Teren jest od 1971 roku rezerwatem zabytków, a od 1992 roku częścią światowego dziedzictwa UNESCO.^[20]^[21]