Žďár nad Sázavou, 2018
Žďár nad Sázavou, 2018Fotografia: Herbert Frank from Wien (Vienna), AT, 2018 · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Žďár to miasto powiatowe leżące na pograniczu Czech i Moraw, w krajobrazie Wysoczyzny Czesko-Morawskiej, pośrodku obszaru chronionego krajobrazu Žďárské vrchy.[1] Jego dzieje są związane z klasztorem cystersów i sięgają połowy XIII wieku.[1]

Dane podstawowe

Miasto dzieli się na dzielnice Žďár nad Sázavou 1 do 8, Mělkovice, Radonín, Stržanov i Veselíčko. Obręby katastralne noszą nazwy Město Žďár, Zámek Žďár, Stržanov i Veselíčko u Žďáru nad Sázavou. Łączna powierzchnia wynosi 3706 ha. Według danych miasta 24 stycznia 2023 roku w mieście mieszkało 19 962 osób, a średni wiek w 2020 roku wynosił 44,5 roku.[1]

Powstanie i średniowiecze

Osada Žďár powstała przy klasztorze cystersów, który w 1252 roku założył Boček z Obřan. Krótko istniała w miejscu zwanym dziś Na starém městě, po czym została przeniesiona na lewy brzeg rzeki Sázava, na miejsce dzisiejszego historycznego centrum.[1] Jako miasteczko Žďár wspomniany jest po raz pierwszy w dokumencie z 1293 roku. Urbarze z 1407 roku odnotowują w miasteczku 93 gospodarstwa, w 1462 roku było ich 97, a w 1483 roku już 104.[1]

Podniesienie do rangi miasta i czasy nowożytne

W 1588 roku klasztor przeszedł pod władzę biskupstwa ołomunieckiego. Klasztor nie uznawał nowego stanu rzeczy, co doprowadziło do długiego sporu, w którym miasteczko stało po stronie klasztoru. Spór zakończył kardynał František z Ditrichštejna, który w 1606 roku klasztor zlikwidował, a w 1607 roku dogadał się dyplomatycznie z miasteczkiem. Wówczas podniósł miasteczko do rangi miasta, nadał mu nowe przywileje i nowy herb. Dawne dobra klasztorne stały się później prywatną własnością kardynała.[1]

W 1638 roku zakon cystersów kupił dobra żdziarskie ze spadku po kardynale Ditrichštejnie i cystersi wrócili do Žďáru. Pod koniec wojny trzydziestoletniej, w 1642 roku, Szwedzi zaatakowali klasztor, ale uzbrojeni mieszczanie go obronili. W 1647 roku Szwedzi złupili miasto.[1] Cesarz Leopold I potwierdził miastu w 1704 roku jego przywileje i rozszerzył jego herb. Do herbu z 1607 roku dodano herb opata i herb klasztoru w Žďárze. Miasto używa tego rozszerzonego herbu do dziś.[1]

Po likwidacji klasztoru przez cesarza Józefa II dobra klasztorne przeszły pod zarząd Morawskiego Funduszu Religijnego. Po jego sprzedaży w posiadaniu dóbr zmieniło się kilku właścicieli.[1]

Budowle Santiniego i światowe dziedzictwo

Dawny klasztor otrzymał dzisiejszą postać podczas rozległych przebudów za opata Václava Vejmluvy w pierwszej połowie XVIII wieku. Przebudowy zaprojektował architekt Jan Blažej Santini Aichel.[1] Kościół pielgrzymkowy świętego Jana Nepomucena na wzgórzu Zelená hora jest według miasta szczytem jego twórczości. W grudniu 1994 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.[1]

XIX i XX wiek

Po nowej organizacji politycznej po 1848 roku Žďár został w 1850 roku siedzibą okręgu sądowego, podczas gdy powiat polityczny miał siedzibę w Nové Město na Moravě.[1] W drugiej połowie XIX wieku w mieście rozwijało się życie narodowe i powstało wiele stowarzyszeń kulturalnych. W latach 1884–1901 działał tu pierwszy czeski pisarz i redaktor zajmujący się leśnictwem Jan Doležal (1847–1901). Dla żdziarskich stowarzyszeń kulturalnych miasto zbudowało Národní dům, dzisiejszy Městské divadlo, otwarty w 1901 roku.[1]

Na przełomie XIX i XX wieku powstały pierwsze większe zakłady, głównie obuwnicze. Zbudowano kolej i powstawały kolejne zakłady przemysłowe.[1] Wraz z budową zakładów Žďárské strojírny a slévárny liczba mieszkańców w latach 50. gwałtownie wzrosła. Zmienił się charakter miasta i krajobrazu: rozpoczęto rozległą przebudowę miasta, powstało centrum administracyjne i handlowe, a na obrzeżach nowe osiedla.[1] ODS z kandydatami niezależnymi oraz ruch ANO 2011 zdobyły w wyborach do rady po pięć mandatów, a ODS odrzuca współpracę z ANO 2011 w koalicji, natomiast Změna 2018 z ugrupowaniem Soukromníci ma trzech radnych. [3] Burmistrz Martin Mrkos z ugrupowania ŽŽM powiedział 16 października 2026 roku, że rozmowy o nowej koalicji w ratuszu trwają, a ostateczna decyzja ma zapaść w następnym tygodniu. [3] W drugiej turze wyborów do Senatu w okręgu Žďár nad Sázavou, według wyników z 17 października 2026 roku, mandat obronił Josef Klement z KDU-ČSL, który zdobył 54,08 procent głosów, a Michal Šmarda z Voltu 45,91 procent. [2]

W drugiej turze wyborów do Senatu w okręgu wzięło udział 23,16 procent wyborców, natomiast w pierwszej turze tydzień wcześniej głosowało 50,14 procent. [4]

W pierwszej turze wyborów do Senatu w okręgu Žďár nad Sázavou Klement zdobył 25,62 procent głosów, a Šmarda 27,6 procent; spośród pięciu kandydatów trzeci był Radek Černý z ODS, z jednym głosem straty do Klementa. [5]

Chronologia

  • — W Žďárze Josef Klement (KDU-ČSL) obronił mandat senatora, pokonując w drugiej turze Michala Šmardę wynikiem 54 do 46 procent głosów. Echo24

Strony, które tu odsyłają

Źródła

  1. Město Žďár nad Sázavou
  2. ČTK / České noviny — 17 października 2026
  3. iDNES.cz — 18 października 2026
  4. ČT24: regiony — 17 października 2026
  5. ČTK / České noviny — 17 października 2026