Národní knihovna ČR mieści się w praskim Clementinum i jest państwową jednostką budżetową. Jej organem założycielskim jest Ministerstvo kultury České republiky, a w swojej działalności opiera się na polityce kulturalnej państwa [1].
Pozycja i zadania
Według ustawy o bibliotekach (257/2001 Sb.) jest to biblioteka o zbiorach uniwersalnych, do których dochodzą zbiory specjalistyczne, oraz instytucja trwale przechowująca zbiory konserwacyjne i historyczne. Jest ośrodkiem systemu bibliotek i wykonuje zadania doradcze, metodyczne, normalizacyjne, badawcze, analityczne, edukacyjne, informacyjne, fachowe i koordynacyjne [1]. Biblioteka kieruje się aktem założycielskim i regulaminem organizacyjnym [1].
Národní knihovna zarządza Souborný katalog ČR, który zawiera dane o zbiorach większości czeskich bibliotek [1].
Zbiory
Według strony biblioteki jej zbiory liczą ponad 7,5 miliona dokumentów, a rocznie przybywa prawie 90 000 nowych. Samodzielną częścią jest Slovanská knihovna z literaturą specjalistyczną z zakresu slawistyki i wybranymi oryginalnymi dziełami narodów słowiańskich [1].
W zbiorach znajduje się ponad 21 500 rękopisów, około czterech tysięcy inkunabułów (druków z okresu od wynalezienia druku do roku 1500) i ponad 200 000 starych druków z lat 1501–1800. Najstarsze rękopisy pochodzą z III wieku z hellenistycznego Egiptu, europejskie od końca VIII wieku, a najmłodsze z pierwszej połowy XX wieku. Ciężar zbiorów historycznych leży w średniowiecznych rękopisach łacińskich, uzupełniają je rękopisy perskie i arabskie oraz teksty sanskryckie pisane na liściach palmowych. Za najcenniejszy rękopis biblioteka uważa Vyšehradský kodex, związany z koronacją Wratysława, pierwszego króla czeskiego, w roku 1085 [1].
Zbiory nowożytne, drukowane po roku 1800, tworzą książki, gazety, czasopisma, mapy, plakaty i inne dokumenty wydane na terytorium Czech i są według biblioteki najpełniejszym zbiorem czeskiej produkcji od tego roku. Znaczące są także zbiory Oddziału Muzycznego [1].
Informacje o dokumentach są dostępne elektronicznie według norm międzynarodowych. Rękopisy i stare druki udostępnia brama cyfrowa Manuscriptorium, zbiory nowożytne Národní digitální knihovna (ndk.cz), gdzie o dostępności tytułów decydują prawo autorskie i umowy licencyjne [1].
Clementinum i jego dzieje
Clementinum, narodowy zabytek kultury, jest siedzibą biblioteki. Jego budowa rozpoczęła się w roku 1556 wraz z przybyciem jezuitów, którzy na gruncie po klasztorze dominikańskim stopniowo wznieśli rozległe kolegium, jeden z największych barokowych kompleksów budowlanych w Europie. Główny okres budowy trwał w latach 1578–1726 [2].
W XI wieku poświadczona jest kaplica św. Klemensa, a w roku 1232 założono klasztor dominikański. W klasztornej szkole łacińskiej powstało w XIV wieku studium generale, które połączyło się z uniwersytetem założonym przez Karola IV; ten w roku 1366 ofiarował mu zbiór kodeksów [2]. Po roku 1622 Uniwersytet Karola w Pradze przeszedł pod zarząd jezuitów, a jego biblioteki przeniosły się do Clementinum. W roku 1654 uniwersytet połączył się z jezuickim pod nazwą Karlo-Ferdinandova univerzita i miał siedzibę w Clementinum [2]. W XVII i XVIII wieku działała tu drukarnia jezuicka, w roku 1722 powstało Matematické muzeum i ukończono Astronomická věž. Obserwatorium rozpoczęło działalność w roku 1748, a od roku 1775 prowadzi się tu systematyczne pomiary pogody [2].
Po rozwiązaniu zakonu jezuitów w roku 1773 uniwersytet i biblioteka pozostały w Clementinum. W roku 1777 Maria Teresa ogłosiła zbiory biblioteczne publiczną cesarsko-królewską biblioteką uniwersytecką. W roku 1781 K. R. Ungar zakłada Bibliotekę Narodową (Bibliotheca nationalis), a biblioteka klementyńska jako pierwsza w monarchii habsburskiej miała prawo do bezpłatnego egzemplarza obowiązkowego od praskich drukarzy i wydawców; w roku 1807 obowiązek ten objął wszystkie drukarnie i wydawców królestwa [2].
Z rękopisów i druków powstał w roku 1837 Mozartův památník, pierwsze muzeum poświęcone W. A. Mozartowi; dziś jest częścią Oddziału Muzycznego. W roku 1887 nazwę zmieniono na cesarsko-królewską Bibliotekę Publiczną i Uniwersytecką, a w roku 1918 przejęła ją Republika Czechosłowacka [2]. W roku 1919 założono Československý ústav bibliografický, a od roku 1922 systematycznie wydaje się Českou národní bibliografii. Państwo wykupiło areał Clementinum w roku 1924; rozpoczęły się adaptacje budynków dla bibliotek i powstała Slovanská knihovna, która w roku 1929 przeniosła się do Clementinum [2]. Od roku 1935 biblioteka nosiła nazwę Národní a univerzitní knihovna i rozszerzono prawo do egzemplarzy obowiązkowych [2]. Architekt Ladislav Machoň kierował od roku 1924 przebudową, która miała sprostać potrzebom biblioteki narodowej, uniwersyteckiej i technicznej i trwała etapami do lat 50. XX wieku [2].
Odwiedzający i zwiedzanie
Czytelnie są według strony biblioteki dostępne dla czytelników z ważną kartą po rejestracji oraz dla posiadaczy dziennego biletu podczas zwiedzania Clementinum. Szczegóły podaje biblioteka na stronie nkp.cz oraz w Hali usług [1]. Bibliotekę odwiedza osobiście około pół miliona użytkowników rocznie, a z serwisów internetowych prowadzonych przez bibliotekę korzysta ponad dwa miliony kolejnych zainteresowanych [1].
Częścią zwiedzania są Barokní knihovní sál, Astronomická věž i Zrcadlová kaple. Zespół zegarów słonecznych na dziedzińcach Clementinum jest według biblioteki najliczniejszy w kraju [2].