Veřejný ochránce práv to instytucja ustanowiona ustawą nr 349/1999 Dz.U. o rzeczniku praw publicznych. Projekt ustawy uchwaliła Izba Poselska 4 listopada 1999 roku, a Senat zatwierdził go 8 listopada 1999 roku [1].

Historia i rozwój zakresu działania

Pierwszym czeskim ombudsmanem został w 2000 roku JUDr. Otakar Motejl, jego zastępczynią była Mgr. Anna Šabatová [1]. Od 2001 roku ombudsman chroni osoby przed bezprawnym lub w inny sposób nieprawidłowym działaniem bądź bezczynnością organów administracji i innych instytucji [1]. W 2006 roku doszło do pierwszego rozszerzenia zakresu zadań o nadzór nad ograniczaniem wolności osobistej. Od tego samego roku ombudsman jest krajowym mechanizmem prewencji, który chroni osoby pozbawione wolności przed złym traktowaniem [1]. W 2009 roku ombudsman otrzymał rolę krajowego organu do spraw równego traktowania i ochrony przed dyskryminacją [1]. Od 2011 roku w ramach zapobiegania złemu traktowaniu monitoruje zatrzymywanie cudzoziemców i wykonywanie administracyjnego wydalenia [1].

W latach 2010–2013 urząd sprawował JUDr. Pavel Varvařovský, jego zastępczynią była RNDr. Jitka Seitlová. Od 2014 roku instytucją kierowała Mgr. Anna Šabatová, Ph.D., a jej zastępcą był JUDr. Stanislav Křeček [1]. Od stycznia 2018 roku ombudsman pełni również funkcję organu monitorującego realizację praw wynikających z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych oraz pomaga cudzoziemcom, obywatelom Unii Europejskiej, którzy mieszkają lub pracują w Republice Czeskiej [1]. Od 2020 roku ombudsmanem był JUDr. Stanislav Křeček, zastępczynią Mgr. Monika Šimůnková, a od 2022 roku funkcję zastępcy ombudsmana pełnił JUDr. Vít Alexander Schorm [1].

Powstanie rzecznika praw dziecka i Krajowej Instytucji Praw Człowieka

Ustawą nr 77/2025 Dz.U. utworzono funkcję rzecznika praw dziecka. Pierwszym zastępcą rzecznika praw dziecka został JUDr. Vít Alexander Schorm. Jednocześnie powstała Krajowa Instytucja Praw Człowieka, której główną działalnością jest ochrona i niezależne wspieranie praw człowieka [1]. 6 marca 2026 roku posłowie wybrali historycznie pierwszego rzecznika praw dziecka, Mgr. Martina Beneša. 31 marca 2026 roku, po złożeniu ślubowania w ręce przewodniczącego Izby Poselskiej, objął funkcję obrońcy praw dziecka [1].

Obsada funkcji i wybór

Ombudsmana i rzecznika praw dziecka wybiera Izba Poselska spośród kandydatów zgłoszonych przez prezydenta republiki, Senat i Česká konference rektorů. Kadencja trwa sześć lat i ani ombudsmana, ani rzecznika praw dziecka nie można odwołać. Obaj mają jednego wspólnego zastępcę, którego również wybiera Izba Poselska. Ombudsman może przenieść część swoich kompetencji na swojego zastępcę [2]. Według stron internetowych instytucji funkcję rzeczniczki praw publicznych pełni JUDr. Eva Kostolanská, zastępcą rzeczniczki praw publicznych i obrońcą praw dziecka jest JUDr. Vít Alexander Schorm [2].

Międzynarodowy kontekst instytucji

Funkcję pierwszego „prawdziwego” ombudsmana ustanowił w XVIII wieku szwedzki król Karol XII. Od 1713 roku urzędnik ten miał dbać przede wszystkim o właściwe zachowanie urzędników królewskich. Od 1809 roku instytucja ombudsmana została mocno zakotwiczona w szwedzkiej konstytucji jako organ parlamentu, który czuwa nad tym, jak sędziowie, urzędnicy rządowi i pozostali urzędnicy przestrzegają ustaw i innych przepisów prawnych. Największy zasięg instytucja ombudsmana osiągnęła w XX wieku, zwłaszcza po II wojnie światowej, kiedy w różnych formach powstała w prawie stu państwach świata [1].

Źródła

  1. Kancelář veřejného ochránce práv — 31 marca 2026
  2. Kancelář veřejného ochránce práv