Powstanie Czechosłowacji oznacza wydarzenie z 28 października 1918 roku, kiedy pod koniec I wojny światowej powstało samodzielne państwo czechosłowackie. Vojenský historický ústav Praha przypomina tę datę jako dzień założenia republiki.[1]
Droga do niepodległości
Słowacja przez stulecia należała do Królestwa Węgier, a Czechy w 1526 roku połączyły się z Austrią i Węgrami w jeden organizm państwowy, za zgodą swoich stanów i pod tureckim zagrożeniem. Po klęsce czeskiego powstania stanowego w 1620 roku, zwłaszcza zaś od XVIII wieku, Habsburgowie prowadzili politykę centralizacji, która zagrażała czeskiej tożsamości narodowej. W węgierskiej części monarchii, według instytutu, celowo tłumiono przynależność narodową Słowaków.[1]
Na początku XX wieku Czesi tworzyli niemal siedmiomilionowy naród o rozwiniętej kulturze i gospodarce, brakowało im jednak samodzielności państwowej. Mocarstwa zachodnie na początku wojny niewiele wiedziały o Czechach i ich żądaniach, a o około dwóch milionach Słowaków prawie nic. Wielu polityków Ententy uważało ideę państwa czechosłowackiego za nierealną.[1]
Przez długi czas wojny rozważano także zachowanie Austro-Węgier, zwłaszcza gdyby oderwały się od niemieckiego sojusznika i zawarły osobny pokój. Przedstawiciele zagranicznego ruchu oporu twierdzili natomiast, że swobodny rozwój uciskanych narodów zapewni tylko rozpad monarchii.[1]
Zagraniczny ruch oporu i legiony
Tomáš Garrigue Masaryk wytyczył jako pierwszy cel zagranicznego ruchu oporu stworzenie samodzielnej armii, politycznie podporządkowanej kierownictwu ruchu. Liczył się z długą wojną i z tym, że sojusznicy będą potrzebować każdej jednostki; jeśli uznają armię czechosłowacką, uznają też sprawę czechosłowacką. Na początku wojny pierwsze oddziały czeskich i słowackich ochotników formowano z rodaków za granicą, przede wszystkim w Rosji, a także we Francji, zawsze jako część miejscowych armii. Legionistów uzupełniali także rodacy ze Stanów Zjednoczonych, a przede wszystkim jeńcy z frontu. Odrębne legiony powstały w Rosji, we Włoszech i we Francji, a według instytutu służyło w nich w czasie wojny szacunkowo około 100 tysięcy mężczyzn.[1]
Największa część wojska czechosłowackiego działała w Rosji, gdzie w czasie wojny przeszło przez nie około 70 tysięcy mężczyzn. Tamtejsza brygada strzelców wyróżniła się 2 lipca 1917 roku w bitwie pod Zborowem na Ukrainie. Na odcinku długości 6,5 km przełamała obronę nieprzyjaciela, posunęła się w głąb na 5 km i wzięła 3200 jeńców oraz sporo broni; straciła przy tym 190 poległych i około 800 rannych.[1]
Powstanie i uznanie państwa
Państwo powstało 28 października 1918 roku jako spełnienie dążenia Czechów i Słowaków do niepodległości. Pod koniec wojny postulat ten przejawił się w rozległych demonstracjach i manifestacjach czeskiej ludności oraz w krokach jej przedstawicieli politycznych, które doprowadziły do zerwania z Austro-Węgrami i ogłoszenia niepodległości.[1]
Powstanie państwa odbyło się bez rozlewu krwi. Ułatwiła je próżnia władzy w Europie Środkowej po klęsce i rozpadzie Austro-Węgier i Niemiec oraz po wstrząsach rewolucyjnych w Rosji. Zwycięskie mocarstwa uznały ponadto nowe państwo jeszcze przed jego powstaniem, dzięki zagranicznemu ruchowi oporu, którego czołowymi przedstawicielami byli Tomáš Garrigue Masaryk, Milan Rastislav Štefánik i Edvard Beneš. Kluczem do tego uznania była, zdaniem Vojenský historický ústav Praha, walka legionów czechosłowackich w czasie I wojny światowej.[1]