Jan Kubiš był czechosłowackim żołnierzem, członkiem desantu Anthropoid, którego granat trafił 27 maja 1942 roku w Pradze w samochód zastępcy protektora Rzeszy Reinharda Heydricha.
Jan Kubiš (24 czerwca 1913 w Dolní Vilémovice do 18 czerwca 1942 w Pradze) był żołnierzem armii czechosłowackiej w Wielkiej Brytanii. Jako członek desantu Anthropoid uczestniczył w zamachu na zastępcę protektora Rzeszy Reinharda Heydricha.[1]
Młodość i służba wojskowa
Po szkole podstawowej pracował w rolnictwie, a od czasu do czasu jako palacz. W październiku 1935 roku rozpoczął zasadniczą służbę wojskową w 31 pułku piechoty w Igławie, gdzie ukończył szkołę podoficerską i otrzymał stopień kaprala. W armii pozostał jako podoficer zawodowy i przeszedł do 34 pułku piechoty w miejscowości Opava, gdzie jako plutonowy służył jeszcze przed dyktatem monachijskim.[2]
Po okupacji ziem czeskich postanowił kontynuować walkę. Nielegalnie wyjechał do Polski i wstąpił do powstającej czechosłowackiej jednostki, tworzonej w Bronowicach Małych. Pod koniec lipca 1939 roku wyjechał do Francji, gdzie jedyną możliwą drogą było wstąpienie do Legii Cudzoziemskiej, i przez kilka tygodni przebywał w koszarach legionistów w afrykańskiej Saidzie. Gdy Francja i Niemcy przeszły do stanu wojny, legioniści mogli przejść do armii czechosłowackiej, która formowała się w mieście Agde. Kubiš dotarł tam pod koniec września 1939 roku i po krótkim szkoleniu awansowano go na sierżanta. Walczył nad Loarą, a za odwagę otrzymał francuski Krzyż Wojenny.[2]
Po klęsce Francji ewakuowano go do Anglii. W 1941 roku został starszym sierżantem. Specjalne szkolenie przeszedł między 15 sierpnia a 27 grudnia 1941 roku.[1]
Rodzina i pochodzenie
Vojenský historický ústav przypomniał wspomnienia świadka z rodzinnej wsi, według których rodzina Kubišów uprawiała dwa małe pola i hodowała krowę i kozę, uprawiała ziemniaki, a zboże na chleb dokupywała. Rodzeństwo pracowało na służbie, brat Rudolf był krawcem w miejscowości Třebíč, a sam Kubiš przez pewien czas pracował w cegielni.[6]
Desant Anthropoid i zamach
Josef Gabčík poprosił, aby Kubiša włączono do desantu Anthropoid, w którym zajął miejsce rannego sierżanta. Do protektoratu zrzucono ich 29 grudnia 1941 roku, ale z powodu błędu nawigacyjnego wylądowali przy miejscowości Nehvizdy w regionie Kraj środkowoczeski zamiast w okolicach Pilzna. Następnie przenieśli się w okolice Pilzna i uczestniczyli w przygotowaniach nieudanego bombardowania zakładów Škody.[1]
Historycy Jaroslav Čvančara i Vlastislav Janík ustalili nowe szczegóły działalności obu spadochroniarzy w styczniu i lutym 1942 roku. Wcześniej znano tylko fakty od 5 marca 1942 roku aż do zamachu w maju.[3]
Po powrocie do Pragi dokonali 27 maja 1942 roku zamachu na Heydricha. Jego samochód trafił przerobiony granat przeciwpancerny Kubiša.[1]
Walka w kościele i śmierć
Po zamachu Kubiš ukrył się z innymi spadochroniarzami w krypcie kościoła świętych Cyryla i Metodego w praskiej Resslova ulici. Podczas ataku sił niemieckich na kościół bronił się na chórze wraz z dwoma towarzyszami. Wybuch granatu pozbawił go przytomności, więc w przeciwieństwie do pozostałych nie mógł odebrać sobie życia sam. Ciężko rannego przewieziono do lazaretu SS na Podolí, gdzie 18 czerwca 1942 roku zmarł. Po identyfikacji i sekcji pochowano go we wspólnym grobie w Ďáblice.[1]
Odznaczenia i upamiętnienie
W 2002 roku awansowano go pośmiertnie do stopnia pułkownika.[1] Gmina Dolní Vilémovice podaje na swoich stronach jego tytuły i odznaczenia, wśród nich kapitana sztabowego piechoty pośmiertnie, trzykrotnie Czechosłowacki Krzyż Wojenny 1939, francuski Croix de Guerre, Złotą Gwiazdę Czechosłowackiego Orderu Wojskowego Za Wolność, Gwiazdę I klasy Czechosłowackiego Orderu Wojskowego Białego Lwa Za Zwycięstwo i Order M. R. Štefánika III klasy.[2]
W Pradze Kubiša upamiętnia kamień pamiątkowy w miejscu, gdzie gestapo po walce złożyło ciała spadochroniarzy do identyfikacji. Dokładne położenie ustalił historyk Pavel Kmoch na podstawie zdjęć gestapo i protokołów sekcji. W krypcie kościoła znajduje się tablica pamiątkowa z jego popiersiem, a jego nazwisko widnieje także na tablicy nad oknem krypty.[1] Siedemdziesiąt pięć lat po zamachu odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci Gabčíka i Kubiša także w angielskiej wsi Ightfield. Znajduje się na grobie rodziny, z którą spadochroniarze zaprzyjaźnili się podczas szkolenia.[4]
Dom rodzinny w Dolní Vilémovice
Dom rodzinny gmina Dolní Vilémovice nabyła w 2009 roku w stanie awaryjnym. Na rekonstrukcję i utworzenie muzeum ogłosiła zbiórkę publiczną, w której w ciągu trzech lat zebrano dwa miliony koron. Wpłacali ludzie z Czech, ze Słowacji i z Francji, a wśród większych darczyńców były Nadace ČEZ i Kraj Wysoczyna. Wolontariusze przepracowali 1055 godzin. Uroczyste otwarcie odbyło się w 2013 roku w setną rocznicę urodzin. Stałą ekspozycję przygotował Vojenský historický ústav, a przed domem stoi popiersie, na którego zakup Ministerstwo Obrony Czech przeznaczyło 300 000 koron.[5]
Według gminy domek jest otwarty przez cały rok z wyjątkiem poniedziałków, a wizytę trzeba uzgodnić wcześniej. Kontakt i aktualne dane podano na stronie gminy.[5]