Instytut Badania Reżimów Totalitarnych to działająca od 2008 roku państwowa instytucja, która naukowo bada okupację nazistowską i reżim komunistyczny.
Instytut Badania Reżimów Totalitarnych (ÚSTR) jest czeską państwową instytucją naukową, która od powstania w 2008 roku bada dwa okresy braku wolności w najnowszych dziejach: okupację nazistowską w latach 1939–1945 i rządy komunistyczne w latach 1948–1989, wraz z zagadnieniami z nimi związanymi.[1]
Zakres zainteresowań
Instytut koncentruje się na antydemokratycznej działalności służb bezpieczeństwa państwa. Zajmuje się też okolicznościami, w których z ustroju demokratycznego może rozwinąć się reżim autorytarny. Wychodzi z założenia, że lepsza znajomość zasad, na których opierało się w przeszłości podporządkowanie społeczeństwa, pomaga bronić się przed obecnymi i przyszłymi zagrożeniami ograniczaniem praw człowieka.[1]
Podstawa prawna
Działalność instytutu i Archivu bezpečnostních složek reguluje odrębna ustawa nr 181/2007 Sb. Nakłada ona na instytut obowiązek badania i bezstronnej oceny okresu braku wolności oraz okresu komunistycznej władzy totalitarnej. Ma on badać antydemokratyczną i zbrodniczą działalność organów państwa, zwłaszcza służb bezpieczeństwa, oraz zbrodniczą działalność Komunistycznej Partii Czechosłowacji i innych organizacji wywodzących się z jej ideologii.[1] Ma ponadto analizować przyczyny i sposób likwidacji ustroju demokratycznego, dokumentować udział osób krajowych i zagranicznych w poparciu reżimu komunistycznego i w oporze wobec niego oraz gromadzić i udostępniać społeczeństwu dokumenty o okresie braku wolności, zwłaszcza o działalności służb bezpieczeństwa oraz o formach prześladowań i oporu.[1]
Działalność wydawnicza i edukacyjna
W odróżnieniu od innych instytucji naukowych instytut intensywnie zajmuje się popularyzacją i edukacją. Według własnego opisu współpracuje ze szkołami czeskimi i zagranicznymi oraz przyczynia się do modernizacji nauczania historii.[1] Do jego działań należą:
nieodpłatne udostępnianie materiałów do nauczania historii szkołom podstawowym i średnim, seminaria edukacyjne dla nauczycieli, około dwudziestu wystaw rocznie w Czechach i za granicą, wydawanie książek naukowych i popularnych, wydawanie dwóch czasopism (naukowego i popularnego), regularne wykłady i seminaria dla publiczności, organizowanie lub współorganizowanie konferencji naukowych oraz digitalizacja dokumentów, które udostępnia na swoich stronach internetowych. Instytut podaje też, że wspiera walkę z totalitaryzmem na arenie międzynarodowej.[1]
Stosunek do Archivu bezpečnostních složek
Organizacją partnerską instytutu jest Archiv bezpečnostních složek, który należy wraz z nim do tego samego rozdziału budżetowego. Archiv zarządza dokumentami wszystkich służb bezpieczeństwa z czasów nazizmu i komunizmu, a więc nie tylko Státní bezpečnost, lecz także Veřejná bezpečnost, wywiadu cywilnego i wojskowego oraz innych. Zgodnie z ustawą archiwalną są one dostępne dla każdego.[1]
Sam instytut nie jest archiwum i nie gromadzi materiałów archiwalnych, w tym dokumentów Státní bezpečnost. Archiv bezpečnostních složek jest samodzielną instytucją, choć obejmuje go ta sama ustawa. Wnioski o informacje z materiałów archiwalnych dotyczące konkretnych osób należy zatem kierować do archiwum, a nie do instytutu.[1]