Getto Terezín powstało w dawnej austriackiej fortecy bastionowej Terezín, którą naziści od końca listopada 1941 roku przekształcili w miejsce koncentracji i późniejszej deportacji ludności żydowskiej.[2] Formalnie było to getto, w rzeczywistości jednak chodziło o obóz koncentracyjny.[2] Częścią kompleksu była też tak zwana Mała Forteca na drugim brzegu rzeki Ohře, gdzie od 1939 roku znajdowało się więzienie gestapo.[2]
Powstanie i utworzenie
Przygotowania Terezína do nowej funkcji zaczęły się na przełomie listopada 1941 roku.[2] W drugiej połowie stycznia 1942 roku odbyła się konferencja w Wannsee, na której Reinhard Heydrich przedstawił tak zwane ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej.[2] 16 lutego 1942 roku Heydrich wydał dekret, na podstawie którego gmina Terezín została zniesiona jako samodzielna jednostka samorządowa, a jej 3142 mieszkańców zostało zmuszonych do wyprowadzki do 30 czerwca tego samego roku.[2] Tym samym Terezín stał się formalnie żydowskim gettem.[2]
Kto był deportowany do getta
Zgodnie z planem do getta mieli być kierowani przede wszystkim ludzie starsi niż 65 lat z Protektoratu Czech i Moraw.[2] W rzeczywistości jednak przez Terezín przeszły osoby wszystkich grup wiekowych, w tym dzieci, nie tylko z protektoratu, ale także z Niemiec, Austrii, Danii, Niderlandów, Słowacji i Węgier.[2] Terezín funkcjonował jako obóz przejściowy, z którego więźniów dalej deportowano do obozów koncentracyjnych na wschodzie, służących do eksterminacji.[2]
Zarząd i funkcjonowanie
O życiu w getcie decydowała niemiecka komendantura, która swoje rozkazy przekazywała tak zwanej żydowskiej samorządzie.[2] Na samorząd przeniesiono tym samym również odpowiedzialność za wybór więźniów do kolejnych transportów.[2] Nazistowska propaganda na zewnątrz, także wobec komisji Czerwonego Krzyża, przedstawiała Terezín jako miasto, które Hitler podarował Żydom.[2] Temu wrażeniu miała służyć także symulacja normalnego życia, do której należała własna waluta getta, za którą jednak praktycznie nie było co kupić.[2] Porządek w getcie, poza niemieckimi żołnierzami i protektoratowymi żandarmami, miała utrzymywać tak zwana ghettowache, straż złożona z więźniów.[2] W 1943 roku, prawdopodobnie w związku z powstaniem w getcie warszawskim, Niemcy z obawy przed powstaniem zredukowali ją do zaledwie stu mężczyzn starszych niż 45 lat.[2]
Liczby i skala
Od listopada 1941 do maja 1945 roku do Terezína deportowano łącznie 139 654 więźniów.[2] Wyzwolenia doczekało się tylko 17 472 z nich.[2] Do obozów eksterminacyjnych z Terezína przetransportowano 86 934 osoby.[2] W samym getcie do 9 maja 1945 roku zmarło łącznie 33 430 osób, przy czym z powodu szerzącej się epidemii tyfusu kolejni więźniowie zmarli także po wyzwoleniu.[2] Uciec zdołało jedynie 701 osobom.[2]
Szerszy kontekst
Utworzenie getta było kontynuacją prześladowań ludności żydowskiej w ziemiach czeskich, które trwały od okupacji w marcu 1939 roku, a nawet wcześniej.[1] Według spisu ludności z grudnia 1930 roku w ziemiach czeskich do wyznania lub narodowości żydowskiej przyznawało się 117 551 mieszkańców.[1] Po powstaniu protektoratu w marcu 1939 roku na jego terytorium żyło około 104 tysięcy osób wyznania żydowskiego oraz ponad 14 tysięcy kolejnych osób, wobec których można było zastosować tak zwane ustawy norymberskie.[1] Naziści początkowo starali się zmusić tych mieszkańców do emigracji, w związku z czym w lipcu 1939 roku w Pradze powstała Centrala do Spraw Emigracji Żydowskiej jako jedyny organ umożliwiający legalne wyjście z kraju.[1] Z wybuchem wojny możliwości emigracji jednak stopniowo się zmniejszały.[1] Pierwszym masowym transportem Żydów z protektoratu był transport z 16 października 1941 roku do Łodzi, z którego tysiąca deportowanych wojnę przeżyło tylko 24 osoby.[1]
Źródła
- Vojenský historický ústav Praha — 19 października 2021
- Vojenský historický ústav Praha — 19 października 2021