Terezín to miasto w Kraju usteckim koło Litoměřic, które powstało razem z twierdzą. Wiąże się z Památníkem Terezín, z obozem internowania z lat 1945–1948 i z późniejszymi próbami ożywienia miasta.
Terezín to miasto w Kraju usteckim niedaleko Litoměřic, w pobliżu rzek Ohře i Łaby. Należy do obwodu administracyjnego gminy z rozszerzonymi uprawnieniami Litoměřice [1]. Powstało razem z twierdzą, a jego dzieje wiążą się z habsburską obroną, nazistowską okupacją i powojennym obozem internowania.
Powstanie twierdzy i miasta
Ze wzgórza Radobýl przy dobrej pogodzie widać miasteczko wtopione w zieleń starych drzew, z którego wystaje wieża kościoła. Audycja radiowa Toulky českou minulostí szuka początków Terezína w XVIII wieku. Z trzech wojen śląskich i wojny o sukcesję bawarską, które od 1740 roku trwały prawie cztery dziesięciolecia, wynikło, że system obronny budowany na Śląsku, na Morawach i w Czechach w drugiej połowie XVII wieku nie odpowiada sposobowi prowadzenia wojny. Dla integralności terytorialnej monarchii trwałym zagrożeniem była ekspansywna polityka króla pruskiego Fryderyka II [4].
Nieprzyjaciel wdzierał się na Śląsk, na Morawy, do Austrii, we wnętrze Czech i pod Pragę. Północno-zachodnie pogranicze Czech, lewy brzeg Łaby i dolina Ohře stały się w kolejnych latach łatwą drogą dla wojsk pruskich, które dwukrotnie przeciągnęły tędy ku Pradze [4].
Památník Terezín
Czechosłowacki rząd zdecydował 6 maja 1947 roku o założeniu pomnika w Terezínie. Miejsca cierpienia miały w nim zostać zachowane w postaci z czasów reżimu nazistowskiego i służyć jako stałe przypomnienie dla kolejnych pokoleń. W 1964 roku pierwotna nazwa Památník národního utrpení zmieniła się na Památník Terezín. Według jego strony internetowej jest to finansowana przez państwo organizacja ministerstwa kultury i jedyna instytucja tego rodzaju w Republice Czeskiej [3].
Památník składa się z kilku samodzielnych miejsc, które nie tworzą jednolitego kompleksu. Są to Malá pevnost z dawnym więzieniem policyjnym gestapo i stałymi ekspozycjami, Muzeum ghetta, Národní hřbitov założony w 1945 roku, pomnik na brzegu Ohře, Park terezínských dětí, dawne Magdeburské kasárny z ekspozycjami o życiu kulturalnym w getcie oraz żydowska modlitewnia z rekonstrukcją tak zwanej zabudowy poddasza, prowizorycznego mieszkania więźniów getta. Nad Ohře więźniowie mieli w listopadzie 1944 roku z rozkazu SS wysypać do rzeki prochy około 22 000 osób spalonych w krematorium getta [3].
Obóz internowania w latach 1945–1948
Obiekty dawnego więzienia gestapo w Malé pevnosti stały się niemal natychmiast po ucieczce esesmanów miejscem zbiórki zatrzymanych Niemców. Początkowo był to proces żywiołowy, a internowanych pilnowali dawni więźniowie. Cały obiekt przejęło 29 maja 1945 roku czechosłowackie ministerstwo spraw wewnętrznych [2].
Przez obóz przeszło zapewne około 3800 mężczyzn, kobiet i dzieci. Ponad sześćdziesiąt procent z nich miało przed wojną obywatelstwo czechosłowackie, resztę stanowili głównie Niemcy, którzy uciekali przed frontem z terenu Rzeszy i z innych krajów europejskich. Obóz miał pierwotnie służyć do internowania osób, które według ówczesnego pojmowania poważnie zawiniły wobec narodu czeskiego; późniejszym głównym zadaniem obozu było wysiedlanie Niemców. Zbrodniarze wojenni byli tam rzeczywiście więzieni czasowo, stanowili jednak tylko niewielki ułamek internowanych [2].
Památník Terezín podaje, że w obozie panowały ciężkie warunki życia i surowy rygor. Internowanych strzegli dozorcy i liczna straż, zakwaterowanie i wyżywienie były szczególnie w 1945 roku bardzo złe, a większość ludzi wykorzystywano jako siłę roboczą w obozie, w Terezínie i w okolicznych zakładach i gospodarstwach [2].
Zdecydowaną większość internowanych przekazano sądom, więzieniom, punktom zbiorczym lub innym obozom, co oznaczało wysiedlenie albo postępowanie karne. Ponad połowę Niemców zgromadzonych w Terezínie wywieziono w latach 1946 i 1947 do Niemiec. Co najmniej 548 osób zmarło w obozie, głównie z powodu złych warunków, niedożywienia i chorób zakaźnych. Losu kilkudziesięciu kolejnych nie da się zadowalająco wyjaśnić, a niektórzy z nich prawdopodobnie padli ofiarą przemocy ze strony dozorców. Obóz został oficjalnie zlikwidowany z dniem 1 stycznia 1948 roku, ostatni internowani opuścili go w lutym. Baza danych Památníku, sporządzona głównie ze źródeł Státní okresní archiv Litoměřice, zawiera dane o 3725 osobach, które bez wątpienia przeszły przez obóz [2].
Miasto po odejściu armii
Według artykułu Hospodářské noviny w 1997 roku Terezín ostatecznie opuściła armia, z powodu której miasto powstało. Liczba mieszkańców spadła z siedmiu tysięcy do około dwóch tysięcy, a dawne obiekty wojskowe zajmują czterdzieści procent powierzchni miasta. Z rocznego budżetu 35 milionów koron cztery miliony idą na ich ochronę, ubezpieczenie i utrzymanie. Budynki z XVIII wieku popadają w ruinę [5].
Gazeta opisuje kilka prób ożywienia miasta. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych stowarzyszenie artystów M.E.C.C.A. zaczęło użytkować część budynków jako pracownie plastyczne i organizować festiwal filmowy, co przerwały powodzie w 2002 roku. Późniejszy zamiar przekształcenia Terezína w miasteczko uniwersyteckie zakończył się niepowodzeniem. Trzeci plan przewidywał dotacje w łącznej wysokości pół miliarda koron. Ministerstwo kultury miało w niektórych obiektach urządzić archiwa i składy, Kraj ustecki chciał wykorzystać kolejne do nauczania nauk humanistycznych z naciskiem na Holokaust, a Akademia Nauk miała otrzymać dawny szpital wojskowy [5].
Flaga miasta
Według danych Izby Poselskiej płat flagi tworzy czarny klin przy drzewcu z żółtymi spojonymi inicjałami MT, obramowany czerwonym krokwiowym pasem. Górną połowę płata wypełniają cztery ukośne pasy, w których czerń przeplata się z żółcią, dolną połowę cztery skośne pasy z żółcią i czernią w odwrotnej kolejności. Szerokość płata do jego długości ma się jak 2:3 [1].
Chronologia
- — Památník Terezín poinformował, że Muzeum Getta w Terezínie zostanie zamknięte od 2 listopada z powodu przebudowy według zwycięskiego projektu architektonicznego i ma zostać ponownie otwarte w 2029 roku. ČTK / České noviny iDNES.cz: Ústí nad Labem