Protektorat Czech i Moraw był tworem administracyjnym na terytorium ziem czeskich, który nazistowskie Niemcy proklamowały w marcu 1939 roku po zajęciu reszty Czechosłowacji. Powstał na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 16 marca 1939 roku.[1][2]
Wcześniejsze wydarzenia
Ústav pro studium totalitních režimů podaje, że w marcu 1939 roku skutki wydarzeń monachijskich doprowadziły do upadku samodzielnego państwa czechosłowackiego. 7 marca 1939 roku w Bratysławie spotkali się Arthur Seyss-Inquart, Jozef Tiso i Karol Sidor i rozmawiali o proklamowaniu samodzielnej Słowacji. Rząd czeski wysłał na Słowację wojsko pod dowództwem generała Bedřicha Homoli; akcja rozpoczęła się w nocy na 10 marca. Prezydent Hácha odwołał rząd Tisa, a 11 marca nowym premierem Słowacji został Karol Sidor.[1]
13 marca Tiso spotkał się w Berlinie z Hitlerem, który przedstawił mu dwie możliwości: powstanie samodzielnego państwa słowackiego albo wkroczenie wojsk węgierskich na Słowację. Tiso przystał na to żądanie i 14 marca 1939 roku sejm słowacki uchwalił powstanie Państwa Słowackiego. Tego samego dnia Węgry przekazały rządowi czechosłowackiemu ultimatum w sprawie opuszczenia Rusi Podkarpackiej, a wojska węgierskie weszły na to terytorium.[1]
Okupacja
Prezydent Emil Hácha wyjechał do Berlina wraz z ministrem spraw zagranicznych Františkiem Chvalkovskim. Rokowania z Hitlerem zakończyły się około pierwszej po północy, kiedy Hitler oznajmił, że za kilka godzin zajmie resztę ziem czeskich i włączy je do Trzeciej Rzeszy. Na wypadek oporu zagroził bombardowaniem Pragi. Hácha i rząd czeski ostatecznie zgodzili się na okupację.[1]
Wojska niemieckie weszły na terytorium Czechosłowacji 15 marca 1939 roku i w ciągu dnia zajęły ziemie czeskie. Okupacja rozpoczęła się o szóstej rano, a według Vojenský historický ústav Praha zaraz po niej nastąpiły działania gestapo, aresztowania działaczy politycznych i osób podejrzanych o działalność antynazistowską.[2] Armia, związana decyzją polityków, nie mogła stawić zbrojnego oporu. Walkę z okupantami podjęli jednak w Místku żołnierze 3. batalionu 8. pułku śląskiego.[1] Dzień później Węgry zyskały Ruś Podkarpacką, którą przyłączono do nich jako terytorium autonomiczne Karpatsko.[1]
Władzę wykonawczą przejął zarząd wojskowy, którego kierownictwo powierzono generałowi Waltherowi von Brauchitschowi, dowódcy armii niemieckiej. W Czechach sprawował ją generał Johannes Blaskowitz, a zarząd cywilny prowadził Konrad Henlein. Na Morawach zarząd wojskowy prowadził generał Wilhelm List, podczas gdy zarząd cywilny objął Josef Bürckel.[1]
Status protektoratu
Dekretem z 16 marca 1939 roku Hitler utworzył Protektorat Czech i Moraw. Protektorat nie miał charakteru państwowego i stał się integralną częścią Trzeciej Rzeszy. Nie mógł mieć własnej armii; tak zwane wojsko rządowe miało charakter symboliczny i pełniło służby pomocnicze. Parlament rozwiązano, a życie polityczne jeszcze bardziej uproszczono. Administrację protektoratu reprezentowali prezydent państwa Emil Hácha oraz rząd, którym kierował przewodniczący.[1]
Reakcje i skutki
Były prezydent Czechosłowacji Edvard Beneš, przebywający na emigracji, wysłał już 16 marca 1939 roku telegramy z protestem przeciwko utworzeniu protektoratu. Zaadresował je do prezydenta USA Roosevelta, brytyjskiego premiera Chamberlaina, francuskiego premiera Daladiera, radzieckiego ludowego komisarza spraw zagranicznych Litwinowa i sekretarza generalnego Ligi Narodów Josepha Avenola.[2] Według Vojenský historický ústav Praha Czechosłowacja od 15 marca 1939 roku na sześć lat utraciła samodzielność. Okupanci stracili uczestników ruchu oporu, osoby rozpowszechniające materiały antypaństwowe oraz osoby łamiące system kartkowy.[2]