Zagłada Lidic była nazistowską akcją odwetową, w której 10 czerwca 1942 roku rozstrzelano wszystkich mężczyzn we wsi, a większość dzieci zamordowano, w odpowiedzi na zamach na Reinharda Heydricha.
Zagłada Lidic była zbrodnią nazistowskich władz okupacyjnych, która miała miejsce 10 czerwca 1942 roku we wsi Lidice w regionie Kladno. W ciągu jednego dnia rozstrzelano wszystkich mężczyzn we wsi, kobiety wywieziono do obozu koncentracyjnego, a niemal wszystkie dzieci zginęły. Czyn ten był odwetem za zamach na pełniącego obowiązki protektora Rzeszy Reinharda Heydricha [1][2].
Wieś przed rokiem 1942
Pierwsza pisemna wzmianka o Lidicach pochodzi z roku 1309. Najstarszym budynkiem publicznym wsi był kościół parafialny św. Marcina z roku 1352, zniszczony podczas wojen husyckich i ponownie podczas wojny trzydziestoletniej. Nowy barokowy kościół kazała zbudować wielka księżna Maria Anna Toskańska [2]. Miejscowa szkoła wspominana jest od roku 1690; w roku 1713 uczęszczało do niej 127 dzieci i miała proste centralne ogrzewanie, co według Pomnika Lidice było prawdopodobnie pierwszym tego rodzaju urządzeniem w Czechach [2]. W roku 1824 zbudowano nową, jednopiętrową szkołę. Wraz z rozwojem przemysłu w Kladnie liczba mieszkańców wsi rosła: w roku 1848 w Lidicach mieszkało 270 osób w 33 domach, w roku 1890 już 506 mieszkańców w 50 domach [2]. Przed zagładą wsi mieszkało w niej 503 mieszkańców [2].
Zamach na Heydricha i jego następstwa
We wrześniu 1941 roku Reinhard Heydrich został mianowany pełniącym obowiązki protektora Rzeszy, a jego działalność przyniosła aresztowanie około pięciu tysięcy członków ruchu oporu i ich współpracowników [2]. 27 maja 1942 roku Heydrich został śmiertelnie ranny w zamachu czechosłowackich spadochroniarzy [1][2]. Adolf Hitler, według zapisu K. H. Franka, od razu zapytał, czy Heydrich jechał bez samochodu eskorty, i potępił czyn „najostrzejszymi słowami” [1]. Minister propagandy Joseph Goebbels zapisał w dzienniku, że na Heydricha dokonano zamachu bombowego i że naziści poradzą sobie z „próbą wywołania chaosu w protektoracie” [1]. Następnego dnia K. H. Frank przekonał Hitlera do odwołania rozkazu aresztowania i rozstrzelania dziesięciu tysięcy Czechów i zaproponował inny sposób postępowania [1]. W dniu zamachu ogłoszono cywilny stan wyjątkowy, a pochwalanie zamachu stało się nową zbrodnią zagrożoną karą śmierci. Sądy doraźne gestapo w Pradze i Brnie wydawały wyroki śmierci niemal codziennie, począwszy od 28 maja 1942 roku od rozstrzelania sześcioosobowej rodziny z Rokycan [1]. Listy straconych publikowano codziennie w prasie i w radiu, a okupanci wielokrotnie grozili, że jeśli sprawcy nie zostaną ujęci, naród czeka ludobójstwo; nazistowska propaganda przypisywała winę Edvardowi Benešowi i jego współpracownikom [1].
Podejrzenia wobec rodziny Horáków
3 czerwca 1942 roku fabrykant Jaroslav Pála otworzył list zaadresowany do robotnicy Anny Maruščákovej, w którym autor listu Václav Říha pisał o „owym brzemiennym w skutki dniu” i o tym, że „co chciałem zrobić, to zrobiłem” [1]. Maruščáková zeznała podczas przesłuchania, że miała przekazać w Lidicach pozdrowienie od Josefa Horáka. Gestapo powiązało to nazwisko z czechosłowackimi oficerami Josefem Horákiem i Josefem Stříbrnym z Lidic, którzy wyjechali za granicę [1][2]. 4 czerwca 1942 roku oddziały niemieckie przeszukały każdy dom we wsi i aresztowały rodziny Horáków i Stříbrnych [1]. Tego samego dnia zmarł Reinhard Heydrich. Zaostrzone przesłuchania zatrzymanych nie przyniosły jednak żadnych dowodów, a gestapo w Kladnie stwierdziło, że podejrzenie się nie potwierdziło; nie znaleziono ani broni, ani radiostacji, ani obciążających materiałów [1][2]. Los wsi został mimo to przesądzony najpóźniej w czasie pogrzebu Heydricha w Berlinie 9 czerwca 1942 roku [1].
Zagłada wsi 10 czerwca 1942 roku
Po północy 10 czerwca 1942 roku żołnierze niemieccy otoczyli Lidice i zaczęli zmuszać mieszkańców do opuszczenia domów. Mężczyzn zaprowadzono do ogrodu gospodarstwa Horáków, kobiety z dziećmi zgromadzono w szkole w Lidicach [1][2]. Z rozkazu K. H. Franka rozstrzelano tego dnia 173 mężczyzn z Lidic [2]. Kobiety i dzieci przewieziono do sali gimnastycznej obecnego gimnazjum w Kladnie, gdzie po trzech dniach siłą oddzielono dzieci od matek [2]. Dzieci przeznaczone do germanizacji oraz dzieci poniżej roku wyłączono; pozostałe wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem w Polsce i zatruto spalinami w specjalnie przystosowanych samochodach [2]. Kobiety wysłano do obozu koncentracyjnego Ravensbrück [1][2]. Ze 105 dzieci z Lidic wojnę przeżyło 17 [1].
Dokumentacja zbrodni
Wydarzenia w Lidicach zarejestrował niemy film dokumentalny nakręcony przez samych sprawców. Film ten został użyty jako dowód numer 379 w procesie głównych niemieckich przywódców w Norymberdze w 1945 roku, a jego zmontowane fragmenty można dziś obejrzeć w filmie dokumentalnym wyświetlanym w muzeum w Lidicach [2].
Źródła
- Vojenský historický ústav Praha — 10 czerwca 2025
- Památník Lidice