Dzielnica żydowska rozciąga się na lewym brzegu rzeki Igławy w Třebíči. Tworzy ją gęsta zabudowa wąskich uliczek, przejść i domów połączonych przejściami, werandami i balkonami, która według operatora punktu informacji turystycznej należy do urbanistycznie najlepiej zachowanych w Europie [1].
Historia
Według jednego ze źródeł pierwsi żydowscy kupcy działali tu prawdopodobnie już w XIII wieku, podczas gdy pierwsza pisemna wzmianka o Żydach w Třebíči pochodzi z roku 1338 [1][2]. Dzielnica na lewym brzegu Igławy kształtowała się stopniowo przez kilka stuleci, a największy rozkwit osiągnęła w drugiej połowie XVII wieku [1].
W 1723 roku właściciel dóbr třebíčskich Jan Josef z Valdštejna nakazał wymianę domów między chrześcijanami a Żydami, aby powstało oddzielne getto [1]. Mieszkało w nim następnie przez sto lat do 1800 mieszkańców w warunkach ograniczonego przemieszczania się między obiema wspólnotami religijnymi [2]. Getto oficjalnie zniesiono w 1848 roku [1]. Po zrównaniu Żydów w prawach w drugiej połowie XIX wieku mieszkańcy dzielnicy mogli przeprowadzać się do innych części miasta i gdzie indziej [1][2].
W czasie II wojny światowej třebíčskich Żydów deportowano do obozów koncentracyjnych. Według jednego ze źródeł w dzielnicy przed deportacjami mieszkało prawie 300 osób, z których wróciło tylko kilka [1]; według drugiego źródła miało chodzić o 281 třebíčskich Żydów, z których Holokaust przeżyły tylko pojedyncze osoby [2]. Ci, którzy wrócili, nie mieli już siły odnowić wspólnoty i gmina żydowska w Třebíči przestała istnieć [1].
W odróżnieniu od wielu innych dzielnic żydowskich třebíčska nie została zrównana z ziemią i w latach dziewięćdziesiątych XX wieku przeszła gruntowną odnowę [2]. Odnowa najcenniejszego budynku dzielnicy, Synagogi Tylnej przy ulicy Blahoslavova, trwała w latach 1988–1997 [3].
Wygląd i zabytki
Zachowana zabudowa jest według Národní památkový ústav wyjątkowo gęsta, jądra i układy domów są przede wszystkim renesansowe i barokowe i zawierają liczne detale stylowe; wiele domów jest wzajemnie połączonych, a strukturę dzielnicy uzupełniają ciemne przejścia, wąskie uliczki i suteryny [3]. Dziś dzielnica liczy ponad sto zachowanych budynków, wśród których są dwie synagogi, dom gminny, dom rabina, przytułek, szpital i szkoła [1]. Obok Synagogi Tylnej stoi Dom Seligmanna Bauera, w którym udostępniono zrekonstruowaną żydowską kuchnię, sypialnię i sklep [2].
Częścią zespołu zabytkowego jest także cmentarz żydowski na północnym zboczu wzgórza Hrádek, zawierający prawie trzy tysiące kamiennych nagrobków oraz dom przedpogrzebowy z 1903 roku [3]. Według informacji centrum turystycznego jest to po praskim Starym Cmentarzu Żydowskim drugi pod względem wielkości cmentarz tego rodzaju w Czechach [2].
Dominantę bryłową Třebíča tworzy kompleks dawnego klasztoru benedyktyńskiego założonego w 1101 roku z późnoromańską bazyliką św. Prokopa, której wnętrze ze sklepieniami, dużą kryptą i bogato profilowanym portalem wejściowym należy według Národní památkový ústav do najbardziej niezwykłych zabytków średniowiecznej sztuki budowlanej [3].
Ochrona i status
Dzielnica żydowska została w 2003 roku wpisana na Listę światowego dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego UNESCO wraz z cmentarzem żydowskim i bazyliką św. Prokopa z zespołem zamkowym [1][3]. Wartość zabytku polega według operatora punktu informacji turystycznej na tym, że na jednym terytorium obok siebie przez stulecia żyli chrześcijanie i Żydzi, dwie odmienne grupy etniczne o różnej religii, kulturze i tradycjach, i to bez większych konfliktów [1].
Zwiedzanie
Według danych centrum informacji turystycznej Synagoga Tylna, sama dzielnica żydowska, jest swobodnie dostępna [1]. Centrum informacyjne oferuje zwiedzanie z przewodnikiem, w tym wizytę w Sali Pamięci Antonína Kaliny i ekspozycji Děti Antonína Kaliny [1]. Trasa I łączy zwiedzanie Synagogi Tylnej ze zwiedzaniem Domu Seligmanna Bauera i spacerem po dzielnicy trwającym od 1,5 do 2 godzin, trasa II obejmuje dodatkowo wizytę na cmentarzu żydowskim i trwa od 2 do 2,5 godziny; przy większych grupach centrum zaleca zarezerwowanie dłuższego czasu [1].