Układ monachijski to umowa międzynarodowa podpisana w Monachium na przełomie 29 i 30 września 1938 roku. Niemcy, Włochy, Wielka Brytania i Francja uzgodniły w niej, że czechosłowackie pogranicze przypadnie nazistowskim Niemcom. Czechosłowacja nie była obecna podczas rokowań.[1]
Wstęp: spory w Czechosłowacji
Film dokumentalny z 2022 roku, którego fragment opublikowała Česká televize, śledzi rozwój ruchu sudeckoniemieckiego i stosunków czesko-niemieckich od lat trzydziestych XX wieku aż do czasów protektoratu. Podkreśla rolę Sudeckiej Partii Niemieckiej Henleina, która według fragmentu jako czynnik antysystemowy walnie przyczyniła się do rozkładu demokratycznego systemu pierwszej republiki.[2]
Skutki dla państwa
Czechosłowacja straciła rozległe terytoria wraz z ludnością oraz umocnienia graniczne, co znacznie osłabiło państwo. Po kilku miesiącach, w marcu 1939 roku, nazistowskie Niemcy zajęły ziemie czeskie.[1]
Dyrektor Ústav pro studium totalitních režimů Ladislav Kudrna powiedział o znaczeniu tego wydarzenia, że nie można go sprowadzić do samego podpisu ani do utraty terenów przygranicznych. Według jego słów mocarstwa decydowały o terytorium i bezpieczeństwie Czechosłowacji bez jej udziału i pod silną presją, a skutki miały wymiar polityczny, wojskowy i społeczny. Wraz z samym pograniczem kraj stracił jego zdaniem także umocnienia i dużą część potencjału gospodarczego, a Monachium zasadniczo zmieniło warunki, w których państwo próbowało stawić czoło rosnącej presji nazistowskich Niemiec.[1]
Reakcja społeczeństwa
Społeczeństwo czeskie przyjęło układ jako wstrząs. Według fragmentu dokumentu doprowadził on do wzmożonego czeskiego nacjonalizmu, a w przestrzeni publicznej mnożyły się żądania, by język i kultura czeska pozbyły się obcych elementów.[2]
Upamiętnienie
Ústav pro studium totalitních režimů od dawna zajmuje się nazistowskimi Niemcami, przedwojenną Czechosłowacją i szerszym kontekstem europejskich dyktatur. W 2023 roku zorganizował w praskim kinie 3Kino wykład „Monachium 1938”. Wystąpili historyk Eduard Stehlík, dyrektor Ladislav Kudrna oraz Kamil Nedvědický, pierwszy zastępca dyrektora. Debata dotknęła m.in. tego, jak funkcjonowała dyktatura nazistowska i komunistyczna oraz jak oddziaływały na europejską historię XX wieku.[1] W 88. rocznicę układu instytut przypomniał w komunikacie także słowa dyrektora, według których Monachium, luty 1948 i sierpień 1968 były „plagami”, które złamały kręgosłup narodu.[1]