Holašovice to wieś w południowych Czechach, część gminy Jankov. Ich historyczne jądro jest wiejskim rezerwatem zabytkowym i od 1998 roku wpisane jest na Listę światowego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego UNESCO.[2][3] Na liście reprezentuje Czechy jako jedna z wielu dobrze zachowanych wsi.[3]
Historia
Według oficjalnej strony wsi rozwój dzisiejszej miejscowości sięga połowy XIII wieku. Regularny plan wskazuje, że wsie powstały na surowym korzeniu, bez starszego zespołu osadniczego, w ramach kolonizacji południowoczeskiego pogranicza.[1] Zasiedlenie okolicy jest znacznie starsze. Około pięciu kilometrów od wsi, nad stawem Dehtář, odnaleziono neolityczną osadę, a z młodszej epoki brązu pochodzą przedmioty z brązu znalezione w bezpośrednim sąsiedztwie, które znajdują się dziś w zbiorach Jihočeské muzeum w Czeskich Budziejowicach.[1]
Pierwsza wzmianka pisemna pochodzi z 1292 roku z dokumentu króla Wacława II. Król uwzględnił wówczas prośbę potomków Slavomíra z Němčic, którzy domagali się zwrotu gruntów posiadanych przez klasztor Vyšebrodský klášter. Klasztor otrzymał w zamian wsie królewskie na południowy wschód od Netolic, wśród nich Holašovice. Pozostały własnością klasztoru do 1848 roku.[1] Urbarz krumlovski z 1510 roku podaje pierwsze nazwiska holašovickich gospodarzy i pokazuje, że ludność była wówczas w większości czeska. Zmieniło się to po epidemii dżumy w latach 1520–1521.[1]
Osada rozwijała się wyjątkowo stabilnie: liczba i rozmieszczenie zagród pozostały prawie bez zmian, a nowsza zabudowa i teren rolniczy leżą poza zwartym średniowiecznym jądrem.[1]
Wygląd i wartość
Zagrody skupione wokół rozległego prostokątnego nawsia z kaplicą świętego Jana Nepomucena tworzą zespół, który według Národní památkový ústav świadczy o dojrzałości przedsięwzięć lokacyjnych w okresie szczytowej kolonizacji średniowiecznej.[3] Domy mieszkalne i spichlerze zwracają się ku nawsiu głównie szczytami, a na dziedzińce wjeżdża się przez murowane bramy. Zabudowa ma postać z XIX wieku, kiedy powstało tak zwane barok chłopski z fasadami zdobionymi delikatną sztukaterią. Wiejscy budowniczowie inspirowali się w nim architekturą miejską, przede wszystkim elementami barokowymi i klasycystycznymi.[3]
Opieka nad zabytkami i wpis na listę UNESCO
Do początku lat pięćdziesiątych XX wieku gospodarstwa prowadzono indywidualnie, najpierw przez niemieckich starych mieszkańców, a po wysiedleniu w 1946 roku krótko także przez nowych czeskich mieszkańców. Po 1948 roku nastąpiła kolektywizacja. Holašovice według strony wsi uniknęły zmian prawie całkowicie, ponieważ spółdzielnia wykorzystywała wybrane stodoły i obory, nie burząc ich, a nowe obiekty powstawały poza historycznym jądrem.[2]
Starania o ochronę obszarową trwają mniej więcej od 1958 roku, kiedy po wejściu w życie ustawy o zabytkach kultury Holašovice zostały wpisane do Centralnego rejestru zabytków kultury. W 1995 roku na podstawie rozporządzenia rządu powstał wiejski rezerwat zabytkowy Holašovice, jeden z 60 zespołów osadniczych objętych ochroną zabytków. Wpis na Listę światowego dziedzictwa odbył się 5 grudnia 1998 roku w japońskim Kioto.[2]
Po wpisie przeprowadzono szereg rekonstrukcji. Najpierw remontowano dachy, potem fasady od strony nawsia, gdzie odnowiono uszkodzone tynki, a zagrody otrzymały wapienne powłoki według badania kolorystyki, które przeprowadził Národní památkový ústav w Czeskich Budziejowicach. Uporządkowano też nawsie, a zbiornik przeciwpożarowy zamieniono w staw wiejski.[2] Według strony wsi dziś do Holašovic dzięki ruchowi turystycznemu, który wcześniej prawie nie istniał, przyjeżdża rocznie ponad 90 tysięcy odwiedzających.[2]