Koněpruské jeskyně to krasowy system jaskiń w południowo-zachodniej części Czeskiego Krasu, na Karlštejnské pahorkatině, we wzgórzu Zlatý kůň.[1][2] Według instytucji Správa jeskyní České republiky należą one do jaskiń powstałych w wyniku działalności wody w skałach rozpuszczalnych, w Czechach głównie w wapieniach.[2]
Czeski Kras
Czeski Kras leży między Pragą a miejscowością Zdice w centralnej części Barrandienu na powierzchni około 144 km². Tworzą go osady paleozoiczne wieku sylurskiego i dewońskiego, nieciągły pas skał głównie wapiennych o długości około 32 km i szerokości do 8 km. Wysokość nad poziomem morza waha się od 209 m n.p.m. przy lustrze rzeki Berounka koło miejscowości Karlštejn do 498,9 m n.p.m. na wzgórzu Bacín. W Czeskim Krasie zarejestrowano około 680 jaskiń, od jaskiń poziomych po złożone systemy przepaściste, a wiele z nich to stanowiska archeologiczne. Od 1972 roku obszar jest obszarem chronionego krajobrazu o powierzchni 12 823 ha.[2]
Powstanie jaskiń
Poglądy na powstanie jaskiń są różne. Zgoda panuje co do tego, że są to jaskinie liczące co najmniej kilkadziesiąt milionów lat, rozwijające się najmniej od trzeciorzędu. Pierwotne pionowe pustki, w których powstawaniu mogły uczestniczyć także wody termalne z głębi, były według zarządu stopniowo przekształcane przez wodę atmosferyczną w zależności od pogłębiania sieci rzecznej. Wyższe piętra są starsze, dolne najmłodsze. Dzisiejszą postać przestrzeni ukształtowała głównie korozja, w wielu miejscach także zawalanie się ławic wapiennych oraz duża ilość wypełnisk osadowych, czyli glin i iłów jaskiniowych. Części jaskiń w trakcie rozwoju były zalewane wodą, wypełniane osadami i ponownie opróżniane.[2]
Jaskinie mają trzy znane piętra. Najwyżej położone, najmniejsze i zapewne najstarsze piętro, Mincovna, powstało w barwnych wapieniach z Suchomast; jego wysokie korytarze o owalnym przekroju wytworzyły się na pionowych uskokach tektonicznych. Najrozleglejsze piętro środkowe z szerokimi korytarzami i rozległymi salami podąża za granicą między wapieniami z Koněprus w podłożu a wapieniami z Suchomast w nadkładzie. Łagodne nachylenie tej granicy spowodowało nachylenie całego piętra ku północy oraz rozległe zawalanie się stropów w południowych częściach systemu. Piętro dolne jest mniej rozległe, jego korytarze podążają za pionowymi uskokami w masywnych wapieniach z Koněprus, dlatego są w większości wąskie i wysokie. Wszystkie piętra łączą pionowe kominy lub przepaście. Sondy rozpoznawcze wykazały, że większa część systemu jest wypełniona osadami, a dzisiejsze wolne przestrzenie są tylko ułamkiem pustek, które powstały w masywie Zlatý kůň.[2]
Znaleziska z prehistorii
Potężne gliniaste wypełniska jaskiń zachowały ślady prehistorycznego życia na wzgórzu Zlatý kůň. Najstarsze datowane kości pochodzą z najstarszego okresu czwartorzędu, sprzed około 1,5 miliona lat, i zostały znalezione w Proškův dóm. Należą głównie do nietoperzy, nornic, popielic i innych gryzoni oraz świadczą o życiu w okresie ciepłym. Nieco młodsze są szkielety niedźwiedzi gatunku Ursus deningeri z drobną fauną.[1]
Najwięcej znalezisk szkieletowych pochodzi z powierzchni stożka usypiskowego pod kominami w Proškův dóm i Pustý dóm i pochodzi z ostatniego okresu lodowcowego oraz starszego holocenu. Przeważają kości dużych kręgowców, na przykład nosorożca włochatego, koni, jeleni, wilków, kozic, koziorożców i hien jaskiniowych. Jaskinie były wówczas otwarte ku powierzchni kominami, do których wpadały zwierzęta, a niektóre gatunki żywiły się w jaskiniach ich szczątkami.[1]
Na glinach w Proškův dóm znaleziono także szczątki ludzkie: żuchwa, fragmenty czaszki, kości jarzmowych oraz żebra i kręgi należały do kobiety, która żyła na obszarze Czeskiego Krasu ponad 45 000 lat temu. Są to szczątki jednego z najstarszych znanych ludzi typu współczesnego w Eurazji. Darami grobowymi były prawdopodobnie trzy narzędzia kamienne, przewiercona muszla morskiego małża i odłupek kości z nacięciem. Grób znajdował się prawdopodobnie w wyższej części komina i później zapadł się do jaskiń.[1]
Historia poznania
Koněpruské jeskyně były znane już w XV wieku. Według jednej legendy pastuszek zszedł do dziury, gdzie zobaczył zbójcę liczącego pieniądze. Dostał od niego garść monet, ale zdradził tajemnicę we wsi, a gdy wieśniacy wyruszyli na wzgórze, dziury nie można było znaleźć. Po odkryciu górnego piętra okazało się, że legenda miała racjonalne jądro.[1]
Najstarsza wiadomość pisemna pochodzi z książki Versuch einer Naturgeschichte Böhmens z 1822 roku, której autorem jest Laurenz Albert Dlask, i pokazuje, że przestrzenie, które robotnicy z Koněprus stopniowo odkrywali w 1950 roku, były znane już na początku XIX wieku.[1] W pierwszych badaniach uczestniczyli pracownicy kamieniołomu, z którymi współpracował J. Petrbok, oraz pracownicy naukowi. Po wypadku w Letošníkova propast zarząd kamieniołomu zamknął jaskinie i zezwolił na dostęp tylko specjalistom.[1]