Jaskinie Punkevní leżą w północnej części Krasu Morawskiego. Znajdują się w kanionie Pustý žleb, który jest częścią narodowego rezerwatu przyrody Vývěry Punkvy i chronionego obszaru krajobrazowego CHKO Moravský kras. Wpada do nich przepaść Macocha. Według Správy jeskyní České republiky Kras Morawski jest największym i najważniejszym obszarem krasowym w kraju i leży na północ od Brna.[2]
Kras Morawski i powstanie jaskiń
Kras Morawski ma powierzchnię 94 km² dewońskich wapieni, ma 25 km długości i 3–5 km szerokości i jest częścią Wyżyny Drahańskiej. Odnotowano w nim ponad 1100 jaskiń i przepaści.[2] Powstawały przez powolne rozpuszczanie i niszczenie wapieni przez wodę opadową i podziemne cieki. Jaskinie Punkevní są częścią systemu rzeczki Punkwy, gdzie woda wypływa lub dawniej wypływała. Źródłowe cieki Punkwy znikają w ponorach koło Holštejna i Sloupu i przepływają przez Jaskinię Amatérską, najdłuższy system jaskiniowy w kraju, którego znane korytarze mają 33 km. Punkva następnie wypływa na dnie przepaści Macocha i aktywną odnogą Jaskiń Punkevních przepływa do sięgającego 120 metrów głębokości kanionu Pustý žleb.[2]
Jaskinie powstawały na kilku piętrach, dlatego na skrzyżowaniach uskoków geologicznych łatwo zapadały się stropy. Tak powstały przepaść Macocha i wysoka Sala Reichenbacha. Charakterystyczne są kominy sięgające 80 metrów wysokości, Korytarz Tunelowy jest przykładem rury wyerodowanej ciśnieniowo, a ciekawostką są podziemne żłobki krasowe.[2] Przy normalnych stanach wód pozostałe części jaskiń są suche.[2]
Odkrywanie i udostępnienie
Wywierzyska Punkwy budziły duże zainteresowanie badaczy już w XIX wieku. Jindřich Wankel starał się przy niskim stanie wody dostać pod prąd Punkwy, ale zalany korytarz, syfon, mu w tym przeszkodził.[1] Na jego badania nawiązał wnuk Karel Absolon z grupą roboczą. W latach 1909–1914 odkryli suchą część jaskiń. W styczniu 1914 roku Pustý žleb został w ten sposób połączony z Macochą.[1]
W 1920 roku oddział wiertniczy porucznika Slámy przedarł się po odstrzałach stropów w wywierzysku pod prąd Punkwy do pierwszych nieznanych przestrzeni. Ukazały się korytarze, którymi płynie Punkva, i suche sale z ozdobami naciekowymi. Część została wkrótce udostępniona publiczności. Największą przestrzeń nazwali Salą Masaryka po tym, jak odwiedził ją pierwszy prezydent Czechosłowacji.[1] Absolon kierował dalszymi pracami, a największą przeszkodą był głęboki na 40 metrów Zlý sifon. Poziom podziemnej Punkwy obniżył się po przebiciu 400-metrowej sztolni odwadniającej, a wodę z syfonu mimo to trzeba było wypompować.[1]
Część wodną i przyległe suche przestrzenie odkrywano w latach 1920–1933, a w niektórych miejscach odkrycia trwają do dziś. Według zarządu jaskiń sucha część została otwarta dla publiczności już w 1909 roku, a w dzisiejszym zakresie system zwiedza się od 1933 roku. Rejsy łodziami działają od 1920 roku.[2]
Parametry
Wszystkie znane korytarze Jaskiń Punkevních mają łącznie 4 km przy różnicy wysokości ponad 187 m. Udostępniona trasa ma 1250 m długości, a zwiedzanie trwa godzinę. Temperatura powietrza wynosi 7–8 °C, a wilgotność względna około 99 %. Te dane podaje Správa jeskyní České republiky na swoich stronach.[2]
Przepaść Macocha
Macocha jest największą przepaścią tego typu w Europie Środkowej. Ma 138,4 metra głębokości, a w planie mierzy 174 × 76 metrów.[3] Powstała najpewniej przez zawalenie osłabionego sklepienia podziemnej sali, przez którą przepływa ponorowa rzeczka Punkva. Rozmiary przepaści umożliwiają dzienne oświetlenie całej przestrzeni, dlatego klasyfikacja krasowa zalicza ją do typu „light hole”.[3] Punkva powstaje z połączenia szeregu ponorowych cieków, wśród których wyróżniają się Sloupský potok i Bílá voda, i przepływa dnem przepaści przez Górne i Dolne jeziorko.[3]
Najstarszy pisemnie udokumentowany zjazd człowieka do przepaści pochodzi z 1723 roku, kiedy dał się opuścić Lazar Schopper, mnich brneńskiego klasztoru minorytów. Do 1900 roku nastąpiło około 12 kolejnych odnotowanych zjazdów, które stopniowo przekształcały się w wyprawy naukowe.[3] Správa jeskyní jako pierwszą pisemną wzmiankę o przepaści podaje pracę M. A. Visgia z 1663 roku, a jako pierwszą wyprawę naukową wyprawę Karela Rudzinskiego z 1784 roku, która narysowała pierwszy pionowy przekrój przepaści.[2] Dno przepaści jest od 1914 roku częścią zwiedzania Jaskiń Punkevních.[3]
Górny most widokowy zbudowała w 1882 roku brneńska sekcja Austriackiego Klubu Turystów, a Správa jeskyní ČR gruntownie go wyremontowała w czerwcu 2007 roku. Dolny most powstał w 1899 roku. Klub Czeskich Turystów zbudował w 1895 roku schronisko w pobliżu górnego mostu, które później zniszczył pożar, a na jego miejscu powstała Chata na Macoše.[3]
Dane praktyczne
Według stron Správy jeskyní przepaść jest przez cały rok swobodnie i bezpłatnie dostępna z dwóch mostów widokowych, które znajdują się około 138 i 90 metrów nad dnem. Do mostów idzie się od płatnego parkingu oddalonego o około 200 metrów. Przy górnym moście stoi stacja kolejki linowej z kabinami do Jaskiń Punkevních, która według stron jest w miesiącach zimowych, czyli od stycznia do marca, czynna tylko w weekendy, od kwietnia do września codziennie, a od października codziennie z wyjątkiem poniedziałków. Centrum informacyjne ze sprzedażą biletów jest otwarte w sezonie letnim od maja do września. Aktualne dane trzeba sprawdzić na stronie zarządu jaskiń.[3]