Žďár nad Sázavou to miasto powiatowe na pograniczu Czech i Moraw na Wyżynie Czeskomorawskiej, wyrosłe przy klasztorze cystersów założonym w 1252 roku.
,_Hauptplatz_mit_Pests%C3%A4ule_und_Rathaus_(39627995870).jpg)
Žďár nad Sázavou to miasto powiatowe położone na pograniczu Czech i Moraw w krajobrazie Wyżyny Czeskomorawskiej, pośrodku obszaru chronionego krajobrazu Žďárské vrchy.[1] Jego dzieje są związane z klasztorem cystersów i sięgają połowy XIII wieku.[1]
Podstawowe dane
Miasto dzieli się na dzielnice Žďár nad Sázavou 1 do 8, Mělkovice, Radonín, Stržanov i Veselíčko. Obręby ewidencyjne noszą nazwy Město Žďár, Zámek Žďár, Stržanov i Veselíčko u Žďáru nad Sázavou. Całkowita powierzchnia wynosi 3 706 ha. Według danych miasta w miejscowości Žďár nad Sázavou mieszkało 24 stycznia 2023 roku łącznie 19 962 osób, a średni wiek w 2020 roku ustalono na 44,5 roku.[1]
Powstanie i średniowiecze
Osada Žďár powstała przy klasztorze cystersów, który w 1252 roku założył Boček z Obřan. Istniała krótko w miejscu zwanym dziś Na starém městě, po czym została przeniesiona na lewy brzeg rzeki Sázavy, czyli na miejsce dzisiejszego historycznego centrum.[1] Jako miasteczko Žďár wymieniany jest po raz pierwszy w dokumencie z 1293 roku. Urbarze z 1407 roku odnotowują w miasteczku 93 gospodarstwa, w 1462 roku było ich 97, a w 1483 roku już 104.[1]
Nadanie praw miejskich i czasy nowożytne
W 1588 roku klasztor przeszedł pod władzę biskupstwa ołomunieckiego. Klasztor nie uznawał nowego stanu rzeczy, co doprowadziło do długiego sporu, w którym miasteczko stało po stronie klasztoru. Spór zakończył kardynał František z Ditrichštejna, który w 1606 roku klasztor zlikwidował, a w 1607 roku dyplomatycznie porozumiał się z miasteczkiem. Wówczas podniósł miasteczko do rangi miasta, nadał mu nowe przywileje i nowy herb. Dawne dobra klasztorne stały się później prywatną własnością kardynała.[1]
W 1638 roku zakon cystersów kupił dobra Žďár z masy spadkowej po kardynale, a cystersi wrócili do Žďáru. Pod koniec wojny trzydziestoletniej, w 1642 roku, klasztor zaatakowali Szwedzi, uzbrojeni mieszczanie zdołali go jednak obronić. W 1647 roku Szwedzi złupili miasto.[1] Cesarz Leopold I potwierdził miastu w 1704 roku jego przywileje i powiększył jego herb. Do herbu z 1607 roku dodano herb opacki i herb klasztoru w Žďárze. Miasto używa tego rozszerzonego herbu do dziś.[1]
Po zniesieniu klasztoru przez cesarza Józefa II dobra klasztorne przeszły pod zarząd Morawskiego Funduszu Religijnego. Po jego sprzedaży w posiadaniu dóbr zmieniało się kilku właścicieli.[1]
Budowle Santiniego i światowe dziedzictwo
Dawny klasztor uzyskał dzisiejszą postać podczas rozległych przebudów w pierwszej połowie XVIII wieku, za rządów opata, którym był Václav Vejmluva. Przebudowy zaprojektował architekt Jan Blažej Santini Aichel.[1] Kościół pielgrzymkowy św. Jana Nepomucena na Zelené hoře jest według miasta szczytem jego twórczości. W grudniu 1994 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.[1]
XIX i XX wiek
Po nowej organizacji politycznej po 1848 roku Žďár został w 1850 roku siedzibą okręgu sądowego, podczas gdy powiat polityczny miał siedzibę w miejscowości Nové Město na Moravě.[1] W drugiej połowie XIX wieku w mieście rozwijało się życie narodowe i powstało wiele stowarzyszeń kulturalnych. Od 1884 do 1901 roku działał tu pierwszy czeski pisarz specjalistyczny z dziedziny leśnictwa i redaktor Jan Doležal (od 1847 do 1901). Dla stowarzyszeń kulturalnych w Žďárze miasto zbudowało Národní dům, dzisiejsze Městské divadlo, otwarte w 1901 roku.[1]
Na przełomie XIX i XX wieku powstały pierwsze większe zakłady, głównie obuwnicze. Zbudowano linię kolejową i powstawały kolejne zakłady przemysłowe.[1] Wraz z budową Žďárské strojírny a slévárny liczba mieszkańców w latach 50. gwałtownie wzrosła. Zmienił się charakter miasta i krajobrazu: rozpoczęto rozległą przebudowę miasta, powstało centrum administracyjne i handlowe, a na obrzeżach miasta nowe osiedla.[1]