Nové Mlýny to system trzech zbiorników wodnych na Dyje u podnóża masywu Pálava na południowych Morawach, którego projekt zatwierdzono w 1972 roku, a środkowy zbiornik jest od 1994 roku rezerwatem przyrody.
Zespół wodny Nové Mlýny to system trzech zbiorników na południowych Morawach. Zbiornik środkowy leży u zbiegu rzek Dyje, Igława i Svratka, a zbiornik dolny na rzece Dyje jako ostatni i największy z trzech.[2][3] Według operatora, przedsiębiorstwa państwowego Povodí Moravy, obszar zbiegu rzek był zawsze pełen kontrastów, ponieważ w okresach suszy brakowało tu wody, a częste powodzie powodowały znaczne szkody.[2]
Budowa i cel
Zbiorcze rozwiązanie projektowe systemu trzech zbiorników zatwierdzono w ciągu 1972 roku, a pierwszy etap budowy rozpoczął się w 1974 roku.[2] Zbiornik środkowy ukończono w 1980 roku, a rok później oddano go do eksploatacji.[2] Zbiornik dolny ukończono w 1988 roku i oddano do eksploatacji rok później.[3]
Zespół ma kilka celów. Zbiornik środkowy ma zapewniać pobór wody do nawodnień dla rolnictwa i przemysłu, zmniejszać przepływy powodziowe, umożliwiać zalewanie lasów łęgowych, hodowlę ryb i likwidację plag komarów.[2] W przypadku zbiornika dolnego do tych celów dochodzą trwałe zapewnienie minimalnego przepływu w cieku poniżej zbiornika, rekreacja i produkcja energii elektrycznej.[3]
Zbiornik środkowy
Zapora zbiornika środkowego jest ziemna, nasypowa, ze środkowym rdzeniem uszczelniającym, ma prawie 1,4 km długości i 6,7 m wysokości. Skarpy umocniono narzutem kamiennym. Koroną zapory o szerokości 13,2 m prowadzi droga I klasy łącząca Strachotín i Dolní Věstonice. Przepływ do zbiornika dolnego zapewnia budowla przelewowa o sześciu polach o szerokości 23,3 m, zamykanych segmentami, o przepustowości 940 m³/s.[2]
Zbiornik dolny
Zalana powierzchnia zbiornika dolnego wynosi prawie 1 700 ha, a objętość wody przy maksymalnym poziomie prawie 84 mln m³. Zapora jest ziemna, nasypowa, ze środkowym rdzeniem uszczelniającym, ma ponad 4,6 km długości i 9,8 m wysokości, a szerokość korony wynosi 5 m. Skarpy umocniono narzutem kamiennym. Budowla przelewowa ma trzy pola o szerokości 15,0 m, zamykane segmentami, o przepustowości 1 770 m³/s.[3] Wokół całego zespołu zbudowano szereg zapór bocznych, które ograniczają powierzchnię zbiorników. Teren za nimi jest odwadniany rowami, a woda jest z nich pompowana z powrotem do zbiorników.[3] W zaporze do lewej strony budowli przelewowej przylega budynek elektrowni wodnej z urządzeniem upustowym, którego upust denny ma średnicę 1 200 mm. Elektrownię zbudowano już podczas budowy zbiornika dolnego i znajduje się w niej dziś jeden zespół prądotwórczy.[3]
Ochrona przyrody
Budowa zbiornika wymagała wycięcia dużej części lasu łęgowego. W latach 1996–2000 zaczęto budować sztuczne wyspy jako część biokorytarza o charakterze łęgowym, które mają zwiększyć powierzchnie z roślinnością w zbiorniku środkowym.[2] Zbiornik środkowy ogłoszono w 1994 roku rezerwatem przyrody, a w 2005 roku obszarem ptasim w systemie Natura 2000, aby chronić rzadkie gatunki ptaków.[2]
Według Povodí Moravy zbiornik środkowy jest miejscem gniazdowania rybitwy rzecznej, hełmiatki i śmieszki o największym regularnym występowaniu w Republice Czeskiej oraz jedynym regularnym lęgowiskiem mewy czarnogłowej, mewy stepowej i mewy pospolitej. Jest też największym regularnym miejscem zimowania bielaczka, gęsi zbożowej, gęsi białoczelnej i bielika. Liczebność obu gatunków gęsi północnych oraz bielika osiąga znaczenie europejskie.[2] Spór między gospodarką wodną a ekologami o istnienie i funkcjonowanie zespołu trwa według operatora praktycznie od jego początków.[2]
Efekt przeciwpowodziowy
Podczas powodzi w sierpniu 2002 roku przed jej nadejściem dostępna była wolna objętość 35,5 mln m³. Kulminacyjny dopływ do zbiorników wynosił około 400 m³/s i dzięki objętości retencyjnej zmniejszył się do 312 m³/s. Podczas powodzi w marcu i kwietniu 2006 roku wolna objętość wynosiła 42,3 mln m³, kulminacyjny dopływ około 740 m³/s, a przez zespół zmniejszył się do 657 m³/s. Według Povodí Moravy manipulacje na obiekcie przyczyniły się do ochrony przeciwpowodziowej na terytorium Słowacji u zbiegu Morawy i Dunaju oraz do ochrony rozdzielni gazu w Baumgarten an der March.[3]
Gmina Mušov
Gmina Mušov miała według operatora bogatą przeszłość i była jednym z ważnych stanowisk rzymskich. Zachował się z niej kościół św. Leonarda na wyspie pośrodku zbiornika, chroniony wałem. Pierwotnie romańska budowla z przełomu XII i XIII wieku została w XIV wieku przebudowana w stylu gotyckim, z pierwotnej budowli pozostała południowa ściana nawy z romańskim portalem i oknami.[2] Podczas badań odsakralizowanego kościoła odkryto malowidła ścienne z pierwszej połowy XVI wieku. Kościół jest prawdopodobnie najstarszą romańską budowlą sakralną w regionie Břeclav. Okolice zbiornika środkowego są też stanowiskiem archeologicznym ze znaleziskami pochodzącymi głównie z czasów Państwa Wielkomorawskiego.[2]