Národní archiv jest jednostką organizacyjną państwa utworzoną ustawą nr 499/2004 Dz.U. Jest centralnym archiwum Republiki Czeskiej i zapewnia opiekę nad materiałami archiwalnymi pochodzącymi od centralnych urzędów państwa czeskiego i czechosłowackiego, powstałymi od średniowiecza do współczesności, a także nad materiałami archiwalnymi innych wytwórców [1]. Zespoły archiwalne, którymi zarządza, mają rozmiar ponad 130 kilometrów bieżących [1].
Historia
Początki centralnego archiwum państwa czeskiego sięgają XII wieku, a jego rozwój przebiegał dwiema liniami [2]. Pierwszą linię stanowi archiwum dokumentów dynastii Przemyślidów, nazywane dziś Archiv České koruny, którego najstarszy zachowany dokument pochodzi z roku 1158 [2]. W połowie XVIII wieku archiwum to podzielono na część wiedeńską i praską. Część praską włączono do Archiv země České w roku 1884, część wiedeńska wróciła do Pragi w roku 1920 w ramach rozdziału archiwalnego z Austrią [2]. Zespół Archiv České koruny obejmuje 2 824 dokumenty z lat 1158–1935. W roku 1977 został uznany za zabytek kultury, a w roku 1988 rząd rozporządzeniem nr 132 z 17 sierpnia 1988 uznał go za narodowy zabytek kultury [2].
Druga linia rozwoju wiąże się z istnieniem centralnych instytucji administracyjnych, poczynając od czeskiej kancelarii królewskiej, poświadczonej już w XII wieku. Własne archiwum tej kancelarii, nazywane dawniej starą registraturą, jest poświadczone dla roku 1567 [2]. Archiwum nosiło kolejno nazwę instytucji, która nim zarządzała: od XVI wieku archiwum czeskiej kancelarii i czeskiej komory, od początku lat dwudziestych XVII wieku archiwum dawnego czeskiego namiestnictwa, od roku 1749 archiwum reprezentacji i komory, od roku 1763 archiwum czeskiego gubernium, od roku 1850 archiwum czeskiego namiestnictwa, a od roku 1919 archiwum ministerstwa spraw wewnętrznych [2].
Organizacji archiwistyki nie poświęcano do roku 1918 należytej uwagi, a austriacka reforma archiwalna z lat 1894–1895 została do I wojny światowej zrealizowana tylko częściowo [2]. 20 listopada 1918 wydział kultury Národní výbor w Pradze zwołał tak zwaną ankietę archiwalną, naradę czołowych czeskich archiwistów w sprawie organizacji czechosłowackiej archiwistyki [2]. Z tej narady wyszła propozycja utworzenia w Pradze powszechnego archiwum państwowego przez połączenie Archiv země České, archiwum namiestnictwa i archiwum Muzeum Narodowego, która jednak z powodu sporów kompetencyjnych między ministerstwem spraw wewnętrznych a Ministerstvo školství a národní osvěty nie została w okresie pierwszej republiki przeforsowana [2]. Po roku 1918 powstała zatem tylko seria archiwów resortowych, wśród nich Archiv ministerstva vnitra, utworzone w roku 1919 z archiwum namiestnictwa, w roku 1950 przemianowane na Ústřední archiv Ministerstva vnitra, oraz Československý státní archiv zemědělský, założony w roku 1919 przy Ministerstwie Rolnictwa Czech, od roku 1952 nazywany Ústřední zemědělsko-lesnický archiv [2].
Zadania i działalność
Národní archiv przechowuje, zarządza i opracowuje powierzone mu zespoły i zbiory archiwalne oraz je udostępnia, przy czym na warunkach określonych ustawą umożliwia wgląd w materiały archiwalne [1]. Dokonuje selekcji materiałów archiwalnych w postępowaniu skartacyjnym i pozaskartacyjnym u wytwórców prawa publicznego, takich jak Úřad vlády České republiky czy ministerstwa, oraz współpracuje z podmiotami prawa prywatnego przy systematycznej działalności akwizycyjnej [1]. Za pośrednictwem czytelni zapewnia dostęp do materiałów archiwalnych i fachowy serwis informacyjny oraz prowadzi sprzedaż własnych publikacji [1]. Według własnego opisu dysponuje największą fachową biblioteką archiwalną w Republice Czeskiej, dostępną dla publiczności [1]. Kontroluje wykonywanie służby kancelaryjnej u wytwórców prawa publicznego o zasięgu ogólnokrajowym i prowadzi ewidencję powierzonego segmentu narodowego dziedzictwa archiwalnego [1].
Archiwum ma status organizacji badawczej i prowadzi badania według programu rozwoju, przeprowadza konserwację i restaurację materiałów archiwalnych oraz badania mikrobiologiczne [1]. Wykonuje zadania centralnej placówki naukowo-badawczej w zakresie profilaktyki, konserwacji i restauracji materiałów archiwalnych, a także w zakresie przechowywania i udostępniania nowych form nośników informacji, w tym dokumentów w postaci cyfrowej [1]. Tworzy Národní digitální archiv, prowadzi Národní archivní portál oraz eksploatuje linię dezynfekcyjną przeznaczoną do dekontaminacji zaatakowanych dokumentów i materiałów archiwalnych [1].
Wydaje czasopisma fachowe Historická fotografie, Sborník archivních prací, Paginae historiae oraz Informační list pro otázky elektronické spisové služby a dokumentů v digitální podobě [1]. Organizuje wystawy, wykłady, konferencje i wycieczki, a we współpracy z uczelniami uczestniczy w kształceniu nowych pokoleń specjalistów [1]. Współpracuje z archiwami krajowymi i zagranicznymi oraz innymi instytucjami pamięci i jest członkiem międzynarodowych platform fachowych, między innymi EBNA, DLM Forum, Dilcis Board, AUdS i ICARUS [1].