Klasztor Plasy to rozległy zespół dawnego klasztoru cystersów, później zamku, położony około 20 kilometrów na północ od Pilzna w Kraju pilzneńskim. Przez wieki stanowił wyraźną dominantę okolicznego krajobrazu. Historycznie należał do Rakovnického kraju, lecz swoim wpływem określał przede wszystkim życie w północnej części dzisiejszego Kraju pilzneńskiego.[1]
Założenie i średniowieczny rozwój
Klasztor założył w 1144 roku książę Władysław II. Był to pierwszy klasztor cystersów, który powstał z inicjatywy władcy.[1] Jego majątek rósł zarówno dzięki darom, jak i dzięki pracy samych zakonników. Oprócz danin od poddanych wspólnota żyła z sieci dworów, które cystersi sami uprawiali lub którymi zarządzali. Prowizoryczne drewniane budowle na terenie klasztoru stopniowo zastępowano kamiennymi.[1]
Rozwój przerwały wojny husyckie. W 1421 roku klasztor został spalony, wspólnota się rozproszyła, zaplecze gospodarcze zostało rozgrabione, a stopniowe zajmowanie dóbr zmniejszyło włości do minimum.[1]
Barokowe przebudowy
Gospodarka ustabilizowała się dopiero po wojnie trzydziestoletniej, co zapoczątkowało szereg przebudów trwających aż do kasaty klasztoru. W latach 1661–1666 opat Tengler kazał przebudować pierwotny kościół we wczesnym baroku.[1] Pod koniec XVII wieku opat Ondřej Trojer wraz z architektem Jeanem Baptiste Matheyem wzniósł trzykondygnacyjne spichlerze z wieżą zegarową, a na północ od nich nową prałaturę. Przekształcił także dwór gospodarczy i całkowicie przebudował poza klauzurą kościół cmentarny św. Wacława.[1]
Za opata Eugena Tyttla w służbę klasztoru wstąpił architekt Jan Blažej Santini Aichel. Wspólnie rozpoczęli budowę nowego budynku konwentu, który powstawał w latach 1711–1740. Budowlę uzupełnia podziemny system wodny, konieczny ze względu na bagnisty grunt w zakolu rzeki Střela.[1] W zdobieniu i wyposażeniu uczestniczyli inni artyści: freski i obrazy wykonali Jakub Antonín Pink, František Antonín Müller i Josef Kramolín, grupę rzeźbiarską dla Mostu Karola w Pradze wykonał Matyáš Bernard Braun, a w kościele do dziś można oglądać dzieła Petra Brandla. Budynek konwentu po śmierci Santiniego ukończył Kilian Ignác Dientzenhofer.[1] Opaci równocześnie odnawiali dwory gospodarcze, aby klasztor miał samowystarczalną gospodarkę.[1]
Kasata klasztoru i zamek
Klasztor został skasowany 9 listopada 1785 roku w ramach reform józefińskich. Jego majątek przejął państwowy Fundusz Religijny, który miał finansować przekształcenie administracji kościelnej. Mnisi mogli odejść do innego klasztoru w kraju lub za granicą albo działać jako księża świeccy w parafiach.[1]
W 1826 roku dawny klasztor kupił kanclerz Klemens Wenzel Lothar Metternich, któremu zależało zwłaszcza na gruntach o powierzchni około 10 000 hektarów. Włości uzupełniły w ten sposób jego dotychczasową posiadłość, Zamek Kynžvart. Metternich wybrał Plasy na miejsce swego wiecznego spoczynku i do dziś jest tam pochowany w rodzinnym grobowcu.[1] Za kanclerza i jego potomków Plasy ponownie stały się ośrodkiem administracyjnym, kulturalnym i przemysłowym: powstała huta odlewająca żeliwo, wznowiono produkcję piwa i rozwijała się działalność muzyczna i teatralna.[1]