Chrudim to miasto w Kraju pardubickim, nazywane także Atenami Wschodnich Czech. Leży między Železnými horami a Niziną Połabską, 110 km na wschód od Pragi, od Hradca Králové dzieli je 33 km, a od stolicy kraju, Pardubic, 10 km na południe [2].

Północna strona Resselovo náměstí, Chrudim, 2018Fot.: Harold, 2018 · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Położenie i krajobraz

Geomorfologicznie miasto leży w Tabuli Svitavskiej (Svitavská tabule), części Tabuli Czeskiej (Česká tabule). Na południe od miasta wznoszą się Železné hory, których najwyższym szczytem jest Vestec (668 m n.p.m.). Miasto leży na wysokości od 243 do 300 m n.p.m. [2].

Przez miasto płynie rzeka Chrudimka. Jej źródło znajduje się około 20 km na południowy wschód w Žďárských vrchach (obszar chronionego krajobrazu), a po 108 km biegu uchodzi w Pardubicach do Łaby. Średni przepływ przy ujściu wynosi 6,01 m³/s. Koło wsi Seč na rzece stoi dolinny zbiornik zaporowy, intensywnie wykorzystywany do rekreacji i sportów wodnych [2]. Klimat jest według miasta ponadprzeciętnie ciepły, ze średnimi opadami; średnia temperatura wynosi 7 °C, a najcieplejszym miesiącem jest lipiec z 17,5 °C. Obszar ma obfite zasoby wód podziemnych [2].

Położenie w Kraju pardubickim jest według miasta silnie wyeksponowane, ponieważ pobliskie Pardubice są ośrodkiem ludnościowym i gospodarczym kraju. Chrudim leży na zapleczu aglomeracji hradecko-pardubickiej, w której mieszka niecałe 300 tysięcy osób i która jest piątym pod względem liczby ludności obszarem zurbanizowanym w Czechach po Pradze, Brnie, Ostrawie i konurbacji północnoczeskiej [2].

Dzieje

Teren miasta był zasiedlony już kilka tysięcy lat przed pierwszą wzmianką pisemną. Badania archeologiczne potwierdzają obecność umocnionej osady na wzgórzu Pumberky na północny wschód od centrum, datowanej na około sześć do siedmiu tysięcy lat wstecz. Bardzo gęste osadnictwo pochodzi z okresu kultury łużyckiej (1200–900 p.n.e.). Pierwszym ludem, którego nazwa się zachowała, byli Celtowie, którzy mieszkali tu od V wieku p.n.e. mniej więcej do początku naszej ery [1]. W VII–VIII wieku przybyli Słowianie, a nad Chrudimką powstał prawdopodobnie w IX wieku gród, jeden z ośrodków administracyjnych wczesnego państwa czeskiego [1].

Pierwsza wiarygodna wzmianka pisemna dotyczy roku 1055, kiedy to według Kroniki Kosmasa zmarł tu książę Brzetysław I. Istotnym przełomem było założenie miasta królewskiego przez Przemysła Ottokara II, do którego doszło w jakimś czasie przed rokiem 1276. Miasto leżało na ziemskim szlaku z Pragi na Morawy, co sprzyjało rozwojowi, a w dojrzałym średniowieczu należało do czołowych miast królestwa. Od 1307 roku było z przerwami królewskim miastem posagowym, które zapewniało dochody żonom czeskich władców, a ta tradycja trwała aż do upadku monarchii habsburskiej w 1918 roku [1].

Kiedy rozpoczęły się wojny husyckie (1419–1434), miasto stanęło przeciwko katolikom, a niemieckojęzyczna część mieszkańców odeszła. Od tamtej pory Chrudim i cały region chrudimski są niemal wyłącznie czeskim terytorium. Miasto sprzeciwiało się Habsburgom także podczas powstań stanowych w latach 1547 i 1618–1621 i zawsze dotkliwie za to płaciło. Od XVI wieku pozycja miast w kraju słabła, jednak Chrudim pozostał ośrodkiem administracyjnym [1].

Miasto nawiedzały epidemie, głody i klęski żywiołowe. Gród płonął w XI i XII wieku, a miasto spłonęło także krótko po założeniu na przełomie XIII i XIV wieku. Ciężko dotknęła je wojna trzydziestoletnia (1618–1648), kiedy z powodu rekatolizacji odeszli stąd ewangelicy. Ostatnio nawiedził je wielki pożar dwóch przedmieść dnia 6 sierpnia 1850 roku i kilka powodzi w późniejszych dziesięcioleciach XIX wieku [1].

Obecny charakter spokojnego miasta prowincjonalnego ukształtował się w XVIII i XIX wieku, także dlatego, że kolej dotarła tu dopiero w 1871 roku, a przemysł rozwijał się wolniej. Znaczenie gospodarcze i administracyjne wprawdzie malało, ale miasto zyskiwało w życiu kulturalnym i szkolnictwie dzięki osobistościom i wsparciu instytucji [1].

Osobistości

Do rodaków należą humanistyczny uczony Viktorin Kornel ze Všehrd (ok. 1460–1520), autor dzieła prawniczego o prawach, sądach i księgach ziemskich, następnie dramaturg okresu odrodzenia narodowego, aktor i dyrektor Teatru Stanowego Jan Nepomuk Štěpánek (1783–1844) oraz wynalazca śruby okrętowej Josef Ressel (1793–1857). Osobisty stosunek do miasta mieli kompozytorzy Smetana, Dvořák, Saint-Saëns i Fibich oraz malarz Alfons Mucha [1].

Powierzchnia i ludność

Chrudim zajmuje 3315 ha, z których trzy czwarte stanowią grunty rolne. Zabudowa zajmuje 175 ha, czyli około 5%. Tereny przemysłowe o powierzchni około 62 ha leżą na obrzeżach miasta, tereny użytkowane gospodarczo mają 83 ha i tworzą je przede wszystkim teren po zakładzie maszynowym Transporta, nowo budowane strefy przemysłowe Chrudim západ i Chrudim sever oraz lokalizacja Májov z mniejszymi firmami z branży handlu, logistyki i spedycji [2].

Liczba mieszkańców przekroczyła w latach sześćdziesiątych XX wieku 15 tysięcy. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wciąż rosła, głównie w częściach Chrudim III i IV z zabudową z wielkiej płyty, a od lat osiemdziesiątych się stabilizuje. Według stanu na 31 grudnia 2018 roku miasto miało 23 151 mieszkańców. Najludniejsza jest część Chrudim IV (8995), następnie Chrudim III (6535) i Chrudim II (5038). Najmniejszymi częściami o wiejskim charakterze są Vestec, Vlčnov i Topol, każda z najwyżej 200 mieszkańcami, a Medlešice mają około 500 stałych mieszkańców [2].