Obszar chronionego krajobrazu na pograniczu Czech i Moraw, ogłoszony w 1970 roku, charakteryzujący się harmonijnym krajobrazem kulturowym z torfowiskami, stawami i pozostałościami puszcz.
Obszar chronionego krajobrazu CHKO Žďárské vrchy rozciąga się na wysokości od 490 do 836,3 m n.p.m. [1] Został ogłoszony 25 maja 1970 roku, ze skutkiem od 30 lipca tego samego roku [1]. Zadaniem obszaru jest według Agentura ochrany přírody a krajiny ČR (AOPK ČR) „zachowanie harmonijnie zrównoważonego krajobrazu kulturowego ze znaczącym udziałem naturalnych ekosystemów” [1].
Historia osadnictwa i gospodarowania
Przed średniowieczną kolonizacją teren pokrywały rozległe, trudno dostępne puszcze [1]. Zasiedlenie okolicy nastąpiło w XIII i XIV wieku, przyczyniła się do niego szlachta i mnisi klasztoru w Žďárze [1]. Na początku osadnictwa wypalano las i powstawała ziemia rolna, zwłaszcza pastwiska [1]. Od 1800 roku na obszarze, z jednym wyjątkiem, nie powstały żadne nowe gminy, tak że liczba osiedli osiągnęła obecny stan [1].
Górnictwo, przemysł i gospodarka wodna
Chociaż złoża surowców mineralnych na tym obszarze nie były liczne ani bogate, na rozwój krajobrazu wpłynął rozwój hutnictwa żelaza i szklarstwa, który wymagał dużego zużycia drewna i wielokrotnie odbił się na stanie lasów [1]. Wzdłuż cieków wodnych powstawały hamernie, złożom rud towarzyszyły osady górnicze [1]. Pozostałości odkrywkowego wydobycia rud żelaza znajdują się na Ransku, zwłaszcza przy Ranských jezírkach, pozostałości osady szklarskiej ze ścieżką dydaktyczną są w Českých Milovech [1]. Z hamernictwem i potrzebą zatrzymywania wody wiązało się także budowanie licznych stawów na tym obszarze [1].
Stan lasów i krajobrazu rolniczego
W 1930 roku tutejsze lasy dotknęła klęska śnieżna, która zniszczyła praktycznie wszystkie kompleksy leśne CHKO [1]. Jej skutkiem jest dzisiejszy przeważający skład gatunkowy i wiekowy lasów, tworzony zwłaszcza przez drzewostany świerkowe w wieku około dziewięćdziesięciu lat [1]. Ziemię rolną najbardziej ukształtowała kolektywizacja i industrializacja rolnictwa w połowie XX wieku, związane z regulacjami cieków wodnych, melioracjami oraz likwidacją miedz, remiz i starych dróg wąwozowych [1]. Te drobne elementy pierwotnego krajobrazu rolniczego AOPK ČR wraz z miejscowymi właścicielami usiłuje odtwarzać [1].
Obszary chronione i przyroda
Na obszarze znajduje się pięćdziesiąt małoobszarowych szczególnie chronionych obszarów: cztery narodowe rezerwaty przyrody, dziesięć rezerwatów przyrody i 36 pomników przyrody [1]. Częścią systemu Natura 2000 jest 21 obszarów o znaczeniu dla Wspólnoty [1]. Narodowymi rezerwatami przyrody są Dářko, Radostínské rašeliniště, Ransko i Žákova hora [1]. Rezerwaty Dářko i Radostínské rašeliniště stanowią rozległe torfowiska powstałe pod koniec epoki lodowcowej, przy czym Dářko opisywane jest jako przykład boru bagiennego z występowaniem sosny błotnej [1]. Radostínské rašeliniště zostało znacząco ukształtowane przez wydobycie torfu prowadzone od XIX wieku [1]. Najstarszym małoobszarowym obszarem chronionym tego terenu jest narodowy rezerwat przyrody Žákova hora, który niesie dziedzictwo pierwotnych puszcz w postaci wysepek drzewostanów jodłowo-bukowych [1][2].
Charakter krajobrazu
Krajobraz charakteryzują skały i torfowiska powstałe pod działaniem mrozów i topniejących zasp z ostatniej epoki lodowcowej [2]. Lasy przeplatają się z małymi polami i łąkami, oddzielonymi kamienistymi miedzami [2]. Wsie są ozdobione czarno-białymi domami zrębowymi i połączone drogami wąwozowymi z alejami i bożymi mękami [2]. W krajobrazie znajdują się potoki, rzeki i stawy zakładane od średniowiecza, wiosną kwitną tu łąki oszczędzone przez intensywną gospodarkę [2]. Właśnie dla tej mozaiki krajobrazu kulturowego obszar został w 1970 roku ogłoszony obszarem chronionego krajobrazu [2].
Informacje dla odwiedzających
Správa CHKO Žďárské vrchy prowadzi w gminie Krátká Dům přírody Žďárských vrchů, gdzie według AOPK ČR udziela informacji o ciekawostkach przyrodniczych, atrakcyjnych turystycznie miejscach i wydarzeniach na obszarze i w jego okolicy [2].