Bazylika Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny stoi na Svatém Kopečku koło Ołomuńca, na wzgórzu na wschód od miasta. Jest miejscem pielgrzymkowym związanym z klasztorem norbertanów Hradisko, którego grunt stanowi podstawę całego zespołu.[1][2]
Początki miejsca pielgrzymkowego
Dzieje tego miejsca wiążą się z postacią Jana Andrýska, syna ołomunieckiego mieszczanina Samuela Andrýska, który przeprowadził się do Ołomuńca z Ratiboře po 1623 roku. Jan Andrýsek handlował winem, a w podróżach do Austrii odwiedzał kościół św. Marcina nad Lulčí koło Tučap. Zobowiązał się, że jeśli się wzbogaci, wybuduje Najświętszej Maryi Pannie kaplicę na wzgórzu na wschód od Ołomuńca. Obietnicę długo odkładał, aż według opowieści Matka Boska dwukrotnie wezwała go we śnie do jej spełnienia.[1]
Pod koniec lutego 1629 roku Andrýsek dotarł podczas silnej śnieżycy w miejsce nad wsią Droždín, gdzie według opowieści ujrzał wzgórze opromienione światłem, podobne do tego, które ukazało mu się we śnie. Grunt należał do klasztoru norbertanów Hradisko. Opat Leodegarius i przeor Maximilian Pracher przyjęli zamiar Andrýska, a biskupstwo ołomunieckie udzieliło 13 marca 1629 roku zgody na budowę kaplicy. Kamień węgielny pobłogosławił tego samego roku nowo wybrany opat Pracher.[1]
Budowę kaplicy w miejscu zwanym Svatá Hora ukończono w ciągu czterech lat, a 3 kwietnia 1633 roku poświęcił ją ołomuniecki biskup pomocniczy Filip Breuner. Na ołtarzu od poprzedniego roku stał kamienny relief Najświętszej Maryi Panny z Dzieciątkiem, o którego odnalezieniu opowiadał pustelnik pełniący posługę zakrystianina. Według jego relacji obraz położyli na ołtarzu nieznani pielgrzymi w białych szatach. Według tekstu parafii dziś przeważa pogląd, że chodziło o starszą rzeźbę artystyczną, czczoną wcześniej w innym miejscu w przyrodzie.[1]
W dniu poświęcenia kaplicy miał według świadectw odzyskać wzrok niewidomy dotąd Alexander Bory, syn szlachcica. Ołomuniecka konsystorz biskupi zażądała w tej sprawie pisemnego oświadczenia od lekarza dra Stupaniego i mieszczanina Erazima Blitlinga.[1]
W 1642 roku Szwedzi zajęli Ołomuniec i okupowali go osiem lat. W 1645 roku jeden szwedzki porucznik wrzucił do kaplicy zapalony wieniec smołowy; po pożarze pozostały tylko gołe mury, a obraz łaskawy zaginął.[1]
Budowa obecnej świątyni
Według łacińskiego napisu na fasadzie sanktuarium ku czci Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny u Elżbiety zbudował pięćdziesiąty opat Hradiska, Aleš, a ukończył jego następca Norbert Želecký z Počenic. Poświęcił je w 1679 roku ołomuniecki biskup Karol książę Liechtenstein, a wystrój zapewnił opat klasztoru Hradisko Robert Sancius.[2]
Wystrój wnętrza powstawał w dwóch okresach: w latach 1675–1679 wykonano sklepienie, w latach 1722–1732 powierzchnie od gzymsu kościoła w dół. Sztukaterię prezbiterium, miejscami głęboką do 30 centymetrów, wykonali w latach 1675–1679 włoscy mistrzowie Quirico Castelli, Domenico Gagini, Carlo Borsa i Matteo Contessa. Dekorację freskową al secco wykonał młody Włoch o imieniu Jakub według wzorów ołomunieckiego augustianina Antonína Lublinskiego, z motywami wezwań Litanii loretańskiej. Na sklepieniu prezbiterium znajdują się trzy duże obrazy freskowe: Trójca Przenajświętsza nad ołtarzem głównym, Chwała Boża z trzema postaciami Miłości pośrodku oraz Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny w trzecim polu.[2]
Wygląd świątyni
Oś kościoła nie biegnie dokładnie z zachodu na wschód, jak zwykle w budowlach chrześcijańskich, lecz w kierunku klasztoru macierzystego Hradisko, tak że od ołtarza głównego rozciąga się widok na klasztor.[2]
Fasada jest pilastrami podzielona pionowo na trzy pola, a masywnym gzymsem poziomo na część dolną i górną. W części dolnej znajduje się portal z trzema barokowymi rzeźbami Hojności, Famy i Nadziei autorstwa Josefa Winterhaldera z 1731 roku, nad wejściem umieszczona jest kamienna tablica z łacińskim napisem o historii budowy. Trzy nisze w dolnej części fasady zawierają rzeźby św. Stefana, patrona klasztoru Hradisko, pośrodku oraz patronów zakonu norbertanów, św. Augustyna i św. Norberta, po bokach. Górną część fasady wieńczy kamienna rzeźba Matki Boskiej Świętokopeckiej z Dzieciątkiem.[2]
Skrzydła rezydencji po bokach fasady niosą na gzymsie szczytowym rzeźby dwunastu apostołów i dwóch patronów od zarazy, dzieło Josefa Winterhaldera z 1739 roku. Przed kościołem na schodach stoją od 1909 roku dwie rzeźby świętych Cyryla i Metodego.[2]
Wnętrze ma układ podłużnej budowli jednonawowej z dwiema zakrystiami i kaplicami po obwodzie. Nad skrzyżowaniem nawy głównej i transeptu wznosi się przestronna kopuła o tej samej wysokości i szerokości. Sklepienie kolebkowe z lunetami pokrywa plastyczna sztukateria i freski, co według tekstu parafii jest w ziemiach czeskich rzadkością przy tak rozległej sztukaterii z drugiej połowy XVII wieku.[2]