Zamek na najwyższym wzgórzu w Brnie, który przeszedł ewolucję od gotyckiego zamku przez barokową twierdzę po więzienie, a dziś jest siedzibą Muzeum města Brna.
,_Brno_-_st%C5%99ed_208,_Brno.JPG)
Špilberk to zamek zbudowany na najwyższym wzgórzu w Brnie. Według Muzeum města Brna miał dla powstającego miasta przede wszystkim znaczenie strategiczne, ponieważ stanowił punkt obronny, który uniemożliwiał nieprzyjacielowi zajęcie wzgórza i wykorzystanie go do ataku na miasto[1].
Powstanie i pierwsze stulecie
Pierwsza pisemna wzmianka o zamku pochodzi z 1277 roku, kiedy czeski król i margrabia morawski Přemysl Otakar II, prawdopodobny założyciel zamku, kazał konsekrować zamkową kaplicę św. Jana Chrzciciela i powierzył ją zarządowi proboszcza z Doubravníka Jindřicha[1]. W 1278 roku na Špilberku odbył się generalny sejm stanów Królestwa Czeskiego, któremu Přemysl Otakar II osobiście nie przewodniczył, ale który został przeprowadzony w uroczystym nastroju[1]. W 1279 roku po raz pierwszy poświadczona jest nazwa Špilberk, początkowo dla wzgórza, a następnie przeniesiona także na zamek[1].
Siedziba margrabiów morawskich
W XIV i na początku XV wieku Špilberk służył jako zamek rezydencjonalny margrabiów morawskich z rodu Luksemburgów, najpierw Jana Jindřicha, brata Karla IV, następnie jego syna Jošta Lucemburskiego, który przebywał na zamku aż do śmierci w 1411 roku i w ramach swojej kariery politycznej osiągnął tytuł króla rzymskiego[1]. Po wygaśnięciu luksemburskiej linii margrabiowskiej zamek zaczął służyć jako twierdza wojskowa zarządzana przez burgrabiów i odegrał rolę także w wojnach husyckich, konkretnie w konflikcie między czeskim królem Jiřím z Poděbrad a węgierskim królem Matyášem Korvínem[1]. W kolejnych latach malało wojskowe znaczenie zamku i zainteresowanie władców jego utrzymaniem. W 1560 roku Špilberk przeszedł na własność miasta Brna, zamkiem zarządzał następnie urzędnik miejski i stacjonował tam niewielki garnizon wojskowy. W 1578 roku zamek w wyniku złego stanu spłonął[1].
Twierdza krajowa i więzienie
W czasie wojny trzydziestoletniej do czeskiego powstania stanowego przyłączyli się niektórzy stanowie morawscy, którzy za karę byli więzieni na Špilberku. W 1621 roku zamek został skonfiskowany miastu przez Ferdinanda II. (1578–1637)[1]. Latem 1645 roku Špilberk pod dowództwem Jacoba George Ogilvy (1605–1661) przez trzy miesiące opierał się oblężeniu przez przeważające siły szwedzkie, choć znajdował się w opłakanym stanie, i według muzeum przyczynił się w ten sposób do przełomu w wojnie[1]. Następnie w ciągu stu lat pod kierunkiem inżyniera wojskowego Pierre Philippe Bechade de Rochepin został stopniowo przebudowany na barokową twierdzę. W latach czterdziestych XVIII wieku w dwóch bocznych fosach zamkowych wbudowano kazamaty, które za panowania Josefa II. (1780–1790) służyły jako więzienie monarchii habsburskiej[1]. W połowie XVIII wieku w budynku w tylnej fosie odbywał wyrok dożywotniego więzienia pułkownik Franz von Trenck, który zmarł w tutejszym więzieniu[1].
Rozwój architektoniczny
Z pierwotnego gotyckiego zamku z XIII–XV wieku zachowało się stosunkowo niewiele, w zasadzie tylko we wschodnim skrzydle, gdzie na parterze przetrwały pomieszczenia z oryginalnymi sklepieniami żebrowymi oraz piętrowy portal prowadzący z krużganka do przestrzeni tzw. kaplicy królewskiej[2]. Dzisiejszy wygląd wschodniego skrzydła określiła przebudowa przeprowadzona według projektu Zdeňka Chudárka w latach 1995–2000, która jednocześnie podwyższyła całe skrzydło i konstrukcję dachu oraz zmieniła sylwetkę budowli[2]. Badania archeologiczne na parterze zachodniego skrzydła odkryły fundamenty potężnej cylindrycznej wieży[2].
W barokowej przebudowie twierdzy uczestniczyli kolejno inżynierowie wojskowi N. Peroni, L. Rochet i P. Rochepin oraz brneński budowniczy M. Grimm[2]. Zachowany wewnętrzny system fortyfikacji tworzą mury z bastionami i kurtynami oraz murowane fosy z kazamatami z 1742 roku, które w 1784 roku przystosowano do celów więziennych, w 1945 roku armia niemiecka przebudowała na schron przeciwlotniczy, a w 1992 roku poddano konserwatorskiej rekonstrukcji[2]. Około połowy XVIII wieku na przedmurzu dobudowano parterowe budynki koszarowe wraz z mieszkaniem komendanta twierdzy i kapelana[2]. Studnię w zachodniej części dziedzińca w latach 1714–1717 pogłębiono z 40 do 114 metrów i dobudowano do niej cysternę[2].
Większość dzisiejszych budynków, skrzydło południowe, zachodnie i północne oraz trakt środkowy dzielący dawny duży dziedziniec na dwie części, powstała podczas rozległej przebudowy twierdzy na więzienie w latach trzydziestych XIX wieku, w trakcie której z wyjątkiem skrzydła wschodniego usunięto niemal wszystko, co zostało z pierwotnego średniowiecznego zamku[2].
Współczesność
Na przełomie drugiego i trzeciego tysiąclecia zakończono decydującą część prac budowlanych na zamku. W tym samym czasie Muzeum města Brna osiągnęło czterdziestoletnią działalność na Špilberku, gdzie udostępnia publiczności dziedzictwo historyczne i kulturowe miasta w wystawach stałych oraz wystawach okazjonalnych[2].